Nega matematikada noma’lum “X” deb belgilanadi?

Nega matematikada noma’lum “X” deb belgilanadi?

Omina Sharipova 17-04-2020

Nima uchun aynan “X” harfi (“x” belgisi) noma'lum miqdorni anglatadi?

  • 330
  • 1

Algebradagi “x” harfi (“x” belgisi) noma’lum qiymatni, ya’ni “noma’lum” ni belgilash uchun odatiy holdir. Ammo nima uchun aynan “X” harfi (“x” belgisi) noma'lum miqdorni anglatadi?

Algebra fanini Amerikalik fan tarixchisi George Sarton  “O’z zamonasining eng buyuk matematigi, agar barcha holatlar eʼtiborga olinsa, barcha zamonlarning eng buyuk matematiklaridan biri”, deb baholagan Al-Xorazmiy, asoschisi hisoblanadi. Arabcha “al-jabr” so’zidan “tenglama” degan ma’noni anglatuvchi “algebra” bo’lsa-da, matematikaning bir bo'limi 1572-yilda italyan olimi Bombelli deb nomlangan. Al-Xorazmiy ham, Bombelli ham algebraik hisoblashda harf belgisini ishlatgan va barcha tenglamalarni so'z bilan yozgan.

1591-yilgacha fransuz matematigi vetta harflarning miqdor belgilarini kiritdi. U “a”, “e”, “i”, “o”, “u” unli tovushlarni noma’lum miqdorlar uchun ishlatgan va “c”, “d”, “b”, “f” undosh tovushlarni ma’lum bo’lgan. Ammo bugungi kunda ishlatiladigan harf belgilari ma’lum ma’nolar uchun “a”, “b”, “c”, “d” va noma'lumlar uchun “x”, “y”, “z” XVII asrda mashhur fransuz mutafakkiri Dekart tomonidan kiritilgan. Al-Xorazmiy  noma'lum so’zini “shea” so’zi bilan atagan, bu so’zma-so’z “nimadir” degan ma’noni anglatadi va arab alifbosidagi harf bilan boshlangan “u” deb talaffuz qilingan. Ispan matematiklari o'sha paytda ispanlar tomonidan “sh” deb talaffuz qilingan va “u” deb nomlangan lotin alifbosidagi “x” harfining mos keladigan harfidan foydalanishni boshladilar. 1637-yilda nashr etilgan mashhur “Geometriya” ga aynan shu ispancha “x” kirib keldi. Fransuz tilida bu xat “iks” deb o’qilgan va “X” deb yozilgan.

Fikrlar