РУ
Kelishiklar (падежи) nima va nega ruscha so'zlar o'zgaradi
Rus tilida ham, o'zbek tilida ham oltita kelishik bor, lekin ular birma-bir mos kelmaydi. Kelishiklar xaritasi, yetishmaydigan bitta kelishik va ikkita tuzoq.
Rus tilida oltita kelishik bor. O'zbek tilida ham oltita. Bu sizning eng katta ustunligingiz, chunki kelishik tushunchasi sizga yangi emas: siz har kuni uyga, uyda, uydan deysiz va so'z oxirini o'zgartirishni bilasiz.
Lekin ular birma-bir mos kelmaydi. Ruscha kelishiklardan bittasi o'zbek tilida umuman yo'q, bittasi esa o'zbekchada uch xil shakl bajaradigan ishni yolg'iz qiladi. Quyida xarita: qaysi ruscha kelishik qaysi o'zbekchasiga to'g'ri keladi, qayerda mos kelmaydi va nega ruscha so'zlar baribir ko'proq o'zgaradi.
Siz allaqachon biladigan oltita kelishik
Avval tanish tizim. O'zbek tilida har bir kelishikning bitta qo'shimchasi bor, va u deyarli o'zgarmaydi.
| O'zbek kelishigi | Qo'shimcha | Misol |
|---|---|---|
| Bosh kelishik | qo'shimchasiz | kitob |
| Qaratqich kelishigi | -ning | kitobning |
| Tushum kelishigi | -ni | kitobni |
| Jo'nalish kelishigi | -ga, -ka, -qa | kitobga |
| O'rin-payt kelishigi | -da | kitobda |
| Chiqish kelishigi | -dan | kitobdan |
Ruscha oltita kelishik
Rus tilida har bir kelishik o'z savoliga javob beradi. Misol uchun o'sha so'zni olamiz: кни́га (kitob).
| Ruscha kelishik | Savol | Shakl |
|---|---|---|
| Именительный | кто? что? | кни́га |
| Родительный | кого? чего? | кни́ги |
| Дательный | кому? чему? | кни́ге |
| Винительный | кого? что? | кни́гу |
| Творительный | кем? чем? | кни́гой |
| Предложный | о ком? о чём? | о кни́ге |
Bir narsaga e'tibor bering: дательный va предложный bu so'zda bir xil ko'rinadi, ikkalasi ham книге. Demak kelishikni faqat so'z oxiridan aniqlab bo'lmaydi. Uni savol va so'z oldidagi predlog aniqlaydi.
Xarita: qaysi biri qaysi biriga mos keladi
| Ruscha kelishik | Eng yaqin o'zbek kelishigi | Qanchalik mos |
|---|---|---|
| Именительный | Bosh kelishik | To'liq |
| Дательный | Jo'nalish (-ga) | Kimgadir biror narsa berish, aytishda yaxshi mos |
| Винительный | Tushum (-ni) | Yaxshi, lekin ikkita tuzog'i bor |
| Предложный | O'rin-payt (-da) | Joy bildirganda mos |
| Родительный | Qaratqich (-ning) | Qisman. Yana bir nechta ishni bajaradi |
| Творительный | yo'q | Mos keladigan kelishik yo'q |
To'rtta kelishik deyarli mos keladi
Именительный va bosh kelishik. Bu yerda hech qanday farq yo'q: gapning egasi o'zgarmagan shaklda turadi. Это кни́га. Bu kitob.
Дательный va jo'nalish kelishigi. Kimgadir biror narsa berganda yoki aytganda ular bir xil ishlaydi. Я дал кни́гу дру́гу. Men kitobni do'stimga berdim. Bu gapda ikkita kelishik bir vaqtda ishlayapti, va ikkalasi ham o'zbekcha tartibga mos.
Предложный va o'rin-payt kelishigi. Joy bildirganda mos keladi. Кни́га лежи́т на столе́. Kitob stolda yotibdi. Bu kelishik rus tilida hech qachon predlogsiz ishlatilmaydi, nomi ham shundan: "predlogli kelishik".
Винительный va tushum kelishigi. To'g'ri to'ldiruvchida mos keladi: Я чита́ю кни́гу. Men kitobni o'qiyapman. Ammo bu yerda ikkita tuzoq bor.
Birinchi tuzoq. O'zbek tilida -ni faqat aniq narsaga qo'shiladi: "kitobni o'qidim" ma'lum bir kitob, "kitob o'qidim" esa umuman kitob. Rus tilida bunday farq yo'q, to'ldiruvchi har doim o'zgaradi. Shuning uchun o'zbekcha odat bilan ruscha so'zni o'zgartirmay qoldirish xavfi bor. Читаю книга emas, doim читаю кни́гу.
Ikkinchi tuzoq. Yo'nalish bildirganda винительный в yoki на predlogi bilan keladi, o'zbekchada esa bu jo'nalish kelishigi. Я иду́ в шко́лу. Men maktabga boryapman. Ya'ni o'zbekcha -ga ruschada ikki xil kelishikka ajraladi: kimgadir berish дательный, biror joyga borish esa винительный.
Родительный: bitta kelishik, bir nechta ish
Mana shu kelishik o'zbek tilida bir nechta alohida shakl bajaradigan vazifalarni yolg'iz o'zi qiladi.
| Vazifasi | Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|---|
| Egalik | страни́ца кни́ги | kitobning sahifasi (qaratqich) |
| Yo'qlik | нет кни́ги | kitob yo'q (kelishiksiz) |
| Qayerdan | из Ташке́нта | Toshkentdan (chiqish) |
| Sondan keyin | пять книг | beshta kitob (kelishiksiz) |
Oxirgi qatorni siz allaqachon ko'rgansiz. Rus tilidagi sonlar haqidagi maqolada два рубля́ va пять рубле́й shakllari uchragan edi. Ikkalasi ham родительный kelishigi, faqat biri birlikda, biri ko'plikda.
Teskari tomoni ham bor: o'zbekchadagi chiqish kelishigi (-dan) ruschada alohida kelishik emas. Uning o'rnida родительный kelishigi из, от yoki с predlogi bilan ishlatiladi.
Творительный: o'zbek tilida yo'q kelishik
Bu kelishikning o'zbekcha juftligi umuman yo'q. O'zbek tilida uning vazifasini ko'pincha bilan ko'makchisi bajaradi, ya'ni kelishik emas, alohida so'z.
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| пишу́ ру́чкой | ruchka bilan yozyapman |
| с дру́гом | do'stim bilan |
| рабо́тает врачо́м | shifokor bo'lib ishlaydi |
Uchinchi qator ishga oid nutqda juda ko'p uchraydi: kasbni aytganda rus tili aynan shu kelishikni ishlatadi. O'zbek tilida esa bu butunlay boshqa qurilma. Shuning uchun творительный kelishigiga boshqalardan ko'proq vaqt ajrating, chunki unga tayanadigan tanish narsa yo'q.
Nega ruscha so'zlar baribir ko'proq o'zgaradi
Kelishiklar soni bir xil bo'lsa ham, ruscha jadval o'zbekchasidan ancha katta. Buning ikkita sababi bor.
Birinchisi: qo'shimcha so'zning jinsi va soniga bog'liq. O'zbek tilida -ga har doim -ga, faqat tovush uyg'unligiga qarab -ka yoki -qa bo'ladi. Rus tilida esa bitta kelishik erkak, ayol va o'rta jinsdagi so'zlarda, birlik va ko'plikda turli oxirga ega. Mana shuning uchun jadval bor.
Ikkinchisi: predlog. O'zbekcha qo'shimcha hamma ma'noni o'zi ko'taradi. Rus tilida esa ko'pincha so'z oldiga predlog ham qo'yiladi: в шко́лу, на столе́, о кни́ге, с дру́гом. Ya'ni bitta ma'no uchun ikki joyni o'zgartirish kerak.
Endi bu bilan nima qilish kerak
Bu xaritani tushuning, lekin hozircha qo'shimchalar jadvalini yodlamang. Birinchi oyda ruscha iboralarni butunligicha o'rganish tezroq natija beradi, jadval esa ular yig'ilgandan keyin o'zi tushunarli bo'ladi.
Kelishiklarni tizimli o'tish vaqti kelganda tartib muhim. Prep.uz kursida otlarga bag'ishlangan birinchi modulda oltita kelishik ketma-ket, 1.4 dan 1.9 gacha bo'lgan darslarda alohida-alohida o'tiladi, va родительный kelishigining ko'pligi uchun alohida dars ajratilgan.
Qaysi darajadan boshlashingizni va kelishiklarni qachon ochish kerakligini aniq bilish uchun bepul konsultatsiyadan foydalaning.
Bugun qilinadigan ish
Uchta gapni ovoz chiqarib ayting va har birida o'zbekcha qaysi kelishik ishlayotganini toping: Я чита́ю кни́гу, Я иду́ в шко́лу, Я пишу́ ру́чкой. Ikkinchisida tushum emas, jo'nalish, uchinchisida esa kelishik emas, bilan ekanini sezsangiz, xaritani tushundingiz.
