Shifokorda rus tilida: alomatlar, savollar va dorilar lug'ati
Shifokor qabulida rus tilida qanday gapirish: og'riqni aytish, «qachondan beri?» savoliga javob, ko'rik paytidagi buyruqlar va dorini to'g'ri so'rash. Tana a'zolari jadvali va tayyor dialog bilan.
Shifokor qabulida so'zlar esingizda turadi: bosh, og'riq, isitma, dori. Lekin ulardan gap chiqmaydi, shifokor esa javob kutib o'tiribdi. Muammo lug'atda emas. Qabuldagi gaplarning ko'pi to'rt-beshta tayyor qolipga quyiladi va ularning har biri o'zbekcha tuzilishdan boshqacha ishlaydi.
Quyida o'zbek tilida o'ylaydigan odam uchun tabiiy tuyuladigan beshta taxmin va ularning har biri amalda qanday chiqishi. Qabulga oldindan yozilish odatda telefonda bo'ladi, uning iboralari telefonda rus tilida gaplashish haqidagi maqolada bor. Bu maqola faqat til haqida: qanday davolanish va qaysi dorini ichishni faqat shifokor aytadi.
Holat og'ir bo'lsa, gap tuzishga vaqt sarflamang. Tez yordam raqami Rossiyada ham, O'zbekistonda ham 103, Rossiyada yagona favqulodda raqam 112 ham ishlaydi. Yoningizdagilarga «Вы́зовите ско́рую!» (Tez yordam chaqiring!) deyish kifoya.
«"Boshim og'riyapti"ni so'zma-so'z tarjima qilsa bo'ladi»
So'zma-so'z tarjima «Моя́ голова́ боли́т» bo'ladi. Grammatik xato yo'q, lekin ruslar bunday deyishmaydi: Google Books Ngram ma'lumotiga ko'ra, 2000-2019-yillarda chiqqan ruscha kitoblarda «у меня́ боли́т голова́» taxminan 150 baravar ko'p uchraydi.
Rus tilida og'riq egalik qo'shimchasi bilan emas, «у меня́» (so'zma-so'z «menda») bilan aytiladi. Tana a'zosi bosh kelishikda qoladi va fe'l unga moslashadi: bitta a'zo bo'lsa боли́т, bir nechta bo'lsa боля́т. O'zbek tilida «og'riyapti» ikkala holatda ham bir xil (boshim og'riyapti, tishlarim og'riyapti), shuning uchun o'zbekcha odat bilan «у меня́ боли́т зу́бы» deb yuborish oson. To'g'risi: «у меня́ боля́т зу́бы».
| O'zbekcha | Ruscha | «...og'riyapti» |
|---|---|---|
| bosh | голова́ | У меня́ боли́т голова́. |
| tomoq | го́рло | У меня́ боли́т го́рло. |
| qorin | живо́т | У меня́ боли́т живо́т. |
| bel | поясни́ца | У меня́ боли́т поясни́ца. |
| yurak | се́рдце | У меня́ боли́т се́рдце. |
| tish, tishlar | зуб, зу́бы | У меня́ боли́т зуб. У меня́ боля́т зу́бы. |
| quloq, quloqlar | у́хо, у́ши | У меня́ боли́т у́хо. У меня́ боля́т у́ши. |
| oyoq, oyoqlar | нога́, но́ги | У меня́ боли́т нога́. У меня́ боля́т но́ги. |
| tizza, tizzalar | коле́но, коле́ни | У меня́ боли́т коле́но. У меня́ боля́т коле́ни. |
Og'riq bo'lmagan alomatlar boshqa qolipda aytiladi va ularni tayyor ibora sifatida yodlagan ma'qul. «Меня́ тошни́т» ko'nglim aynayapti, «Кру́жится голова́» boshim aylanyapti, «У меня́ ка́шель» yo'talim bor, «У меня́ на́сморк» tumov bo'ldim degani.
«У меня́ температу́ра» esa isitmam bor degani. Ruschada температу́ра so'zining o'zi shifokor oldida isitma ma'nosini beradi, garchi har kimning harorati bo'lsa ham.
«"Qachondan beri?" savoliga "-dan beri" bilan javob beriladi»
Qabulda (на приёме у врача́, bu iborada nima uchun на kelishini в va на farqi haqidagi sinovda ko'rsatganmiz) shifokor alomatdan keyin darhol vaqtni so'raydi: «Давно́?» (Ancha bo'ldimi?) yoki «Когда́ это начало́сь?» (Bu qachon boshlandi?).
Undan oldingi birinchi savol esa tanish chiqadi. «Что вас беспоко́ит?» so'zma-so'z «sizni nima bezovta qilyapti?» degani, uning boshqa shakli «На что жа́луетесь?» esa «nimadan shikoyat qilyapsiz?». O'zbekcha qabulda ham «shikoyat» so'zi ishlatiladi, demak bu yerda ikki til bir xil o'ylaydi. Mana odatiy boshlanish:
Врач: Что вас беспоко́ит?
Пацие́нт: У меня́ боли́т го́рло и температу́ра.
Врач: Давно́?
Пацие́нт: Уже́ три дня.
Врач: Кака́я температу́ра?
Пацие́нт: Три́дцать во́семь.
Врач: Каки́е-нибудь лека́рства принима́ете?
Пацие́нт: Нет, ничего́ не принима́ю.
Shifokor: Sizni nima bezovta qilyapti? Bemor: Tomog'im og'riyapti va isitmam bor. Ancha bo'ldimi? Uch kundan beri. Harorat qancha? O'ttiz sakkiz. Biror dori ichyapsizmi? Yo'q, hech narsa ichmayapman.
O'zbek tilidagi «-dan beri» ikki xil narsani bildiradi va rus tilida ular ajraladi. Vaqt nuqtasi aytilsa (qachondan?), с va qaratqich kelishigi keladi: с понеде́льника (dushanbadan beri), со вчера́шнего дня (kechadan beri), с утра́ (ertalabdan beri). Muddat aytilsa (qancha vaqtdan beri?), hech qanday predlog kerak emas: уже́ три дня (uch kundan beri), уже́ неде́лю (bir haftadan beri).
«-dan beri»ni har safar с bilan tarjima qilsangiz, muddat bilan aytilgan javob chalkash chiqadi. Tekshirish oson: javobingiz «qachondan?» savoliga mos kelsa с, «qancha vaqtdan?» savoliga mos kelsa predlogsiz.
«Qabulda shifokor savol beradi, siz javob berasiz»
Qabulning boshida shunday. Registraturada ism, familiya va tug'ilgan sana so'raladi, bu qism o'zini tanishtirish haqidagi maqolada bor. Shifokor xonasida esa savollar tugagach ko'rik boshlanadi va shifokorning gapi savoldan buyruqqa o'tadi.
Buyruqlar qisqa va tez aytiladi, ularga so'z bilan emas, harakat bilan javob berasiz: Сади́тесь (o'tiring), Разде́ньтесь до по́яса (belingizgacha yeching), Ложи́тесь (yoting), Дыши́те (nafas oling), Не дыши́те (nafas olmang), Откро́йте рот (og'zingizni oching), Покажи́те язы́к (tilingizni ko'rsating), Одева́йтесь (kiyining). Shu sakkiztasini oldindan taniy olsangiz, ko'rik paytida qotib qolmaysiz.
Ularni tanishni ikki qo'shimcha osonlashtiradi va ikkalasining o'zbekcha juftligi bor. -те hurmat shakli, o'zbekcha -ing kabi: сади́тесь va o'tiring. -сь o'zlik qo'shimchasi, o'zbekcha -n kabi: разде́ться va yechinmoq, оде́ться va kiyinmoq. Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние) va o'zlik fe'llari Prep.uz rus tili kursida ikkinchi modulning 2.4-darsida o'tiladi.
«"Yo'tal uchun dori" ruschada "лека́рство для ка́шля" bo'ladi»
O'zbekcha «uchun» ruschada odatda для bo'ladi, shuning uchun bu taxmin mantiqiy. Lekin dori haqida gap ketganda rus tili boshqa predlog ishlatadi: dori qaysi muammoga qarshi bo'lsa, от va qaratqich kelishigi keladi. Лека́рство от ка́шля (yo'talga qarshi dori), табле́тки от головно́й бо́ли (bosh og'rig'iga qarshi tabletka), что́-нибудь от температу́ры (isitmaga biror narsa). Google Books Ngram ma'lumotiga ko'ra, «от ка́шля» ruscha kitoblarda «для ка́шля»dan taxminan 165 baravar ko'p.
для ham ishlatiladi, lekin boshqa ma'noda: dori tananing qaysi qismi yoki kim uchun ekanini aytadi. Ка́пли для глаз (ko'z tomchisi), ка́пли для но́са (burun tomchisi), сиро́п для дете́й (bolalar uchun sirop).
Qoida bitta savolga tushadi: nimaga qarshi bo'lsa от, nima yoki kim uchun bo'lsa для.
Dorixonada esa bitta gap yetadi: «У вас есть что́-нибудь от ка́шля?» (Yo'talga biror narsa bormi?). Farmatsevt «Без реце́пта?» (Retseptsizmi?) deb so'rashi mumkin, ya'ni shifokor yozib bergan qog'ozsiz.
«Dori qanday ichilishini yozib olish kerak»
Bu taxmin to'g'ri chiqdi. Shifokor dori qanday ichilishini bitta qolipda aytadi: «по одно́й табле́тке три ра́за в день» (kuniga uch mahal bittadan tabletka). Bu yerdagi по o'zbekcha -tadan qo'shimchasining aynan o'zi: по одно́й bittadan, по две ikkitadan. Shakllari esa farq qiladi: bitta bo'lsa табле́тке, ikki-to'rtta bo'lsa табле́тки (по две табле́тки). Ngram ma'lumotida «по двум табле́ткам» shakli umuman uchramaydi, shuning uchun «по две» deb yodlang. Vaqtini to'rt ibora aytadi: до еды́ (ovqatdan oldin), по́сле еды́ (ovqatdan keyin), во вре́мя еды́ (ovqat paytida), натоща́к (och qoringa). Shu gapni xonada bir marta eshitib, to'g'ri eslab qolish qiyin, ayniqsa isitma bilan. Shuning uchun xonadan chiqishdan oldin «Напиши́те, пожа́луйста, как принима́ть» (Qanday ichishni yozib bering, iltimos) deng. Qog'ozdagi raqamni qaysi tilda bo'lsa ham o'qiysiz. Shifokor bilan gaplashishni oldindan mashq qilmoqchi bo'lsangiz, mentor bilan jonli dars qanday o'tishini Prep.uzdagi bepul konsultatsiyada bilib olishingiz mumkin.

РУ
