В va НА farqi: maktab qoidasini 1 000 ta ruscha so'zda sinab ko'rdik

Rus tilida eng ko'p ishlatiladigan 1 000 ta otdan joy nomi bo'lgan 73 tasini ajratib, maktabda o'rgatiladigan qoidaga solib ko'rdik: yopiq joy ichida bo'lsangiz в, sirtda yoki ochiq havoda bo'lsangiz на. Qoida 62 ta so'zda to'g'ri chiqdi. Adashgan 11 tasi esa tasodifiy emas: yettitasida qoida в deydi, til на deydi, to'rttasida buning aksi.

Sinovni o'zimizga qarshi o'tkazdik. Blogimizdagi birinchi maqolada boshlovchilarga «на рабо́те, lekin в о́фисе» kabi juftliklarda mantiq qidirmang, deb yozgandik. Birinchi oy uchun bu maslahat hamon o'rinli, chunki iborani butunligicha yodlash qoidani tahlil qilishdan tezroq. «Mantiq yo'q» degan gapni esa sanab tekshirsa bo'lardi. Natija shuni ko'rsatdi: mantiq bor, faqat u bitta qoida emas, ikkita qoida va 13 so'zlik ro'yxatdan iborat.

Sinov qanday o'tkazildi

So'zlarni o'zimiz tanlamadik. Ro'yxat Rossiya Fanlar akademiyasining Vinogradov nomidagi Rus tili instituti saytida e'lon qilingan Lyashevskaya va Sharovning chastota lug'atidan olindi (2009), u 100 million so'zlik Rus tilining milliy korpusi asosida tuzilgan.

Lug'atdagi otlar ro'yxatining birinchi mingtasini oldik va to'rt qadamda ishladik:

1. Har bir otdan odam turishi mumkin bo'lgan joyni bildiradiganlarini ajratdik: bino, xona, transport, ochiq maydon, aholi punkti, hudud. Tashkilot nomlari (компа́ния, министе́рство) va asosiy ma'nosi joy bo'lmagan so'zlar (центр, мир) hisobga kirmadi.
2. To'g'ri shaklga qaramasdan, har bir so'z uchun qoidaning javobini yozib qo'ydik. Tomi bor joy (bino, xona), transport va chegarasi bor hudud (shahar, viloyat, mamlakat) uchun в. Tomi yo'q ochiq joy va ustida turiladigan sirt uchun на.
3. Shundan keyingina to'g'ri shaklni ruscha Vikilug'atdan tekshirdik va «Где?» (Qayerda?) savoliga javobda qaysi predlog (предло́г) kelishini yozdik.
4. Tadbir va mashg'ulot nomlarini (уро́к, конце́рт), ma'nosiga qarab ikkala predlog bilan keladigan so'zlarni va ikkita dunyo tomonini (за́пад, восто́к) alohida sanadik, chunki yuqoridagi qoida ular haqida hech narsa demaydi.

Jami 106 ta so'z chiqdi: 73 ta oddiy joy, 23 ta tadbir, 8 ta ikki xil predlogli so'z va 2 ta dunyo tomoni. Ikkala dunyo tomoni на bilan keladi (на за́паде, g'arbda), lekin ular hisobga kirmagan.

Natija: 73 ta joydan 62 tasi

Qoidaning в tomoni kuchliroq ekan: bino, xona, transport va aholi punkti nomlaridan iborat 54 ta so'zdan 47 tasida to'g'ri chiqdi. в шко́ле (maktabda), в магази́не (do'konda), в больни́це (kasalxonada), в авто́бусе (avtobusda), в го́роде (shaharda) kabi so'zlarda ikkilanishga hojat yo'q.

Agar joy bino, xona, transport yoki shahar bo'lsa va u quyidagi ro'yxatda bo'lmasa, в deyavering.

Qoidaga zid chiqqan yetti so'z на oladi: на заво́де, на ста́нции, на да́че, на ку́хне, на этаже́, на корабле́, на ро́дине. Ulardan ikkitasini eslab qolish oson. Qavat (эта́ж) ustida yuriladigan sath, xuddi pol kabi, polda esa на полу́ deyiladi. Kemaning palubasida yuriladi, shuning uchun на корабле́, kichik qayiqda esa ichida o'tirasiz: в ло́дке. Bu tushuntirish til tarixi emas, faqat eslab qolish uchun ilmoq. Qolgan beshtasi uchun bunday ilmoq topmadik, ularni shunchaki yodlash kerak.

Ulardan eng yumshog'i ку́хня. «в ку́хне» ham uchraydi va xato hisoblanmaydi, lekin Google Books Ngram ma'lumotlariga ko'ra, 2000-2019-yillarda chiqqan ruscha kitoblarda «на ку́хне» taxminan to'rt baravar ko'p. Qolgan oltitada farq bundan ancha katta, shuning uchun ro'yxatda на ку́хне shaklini qoldirdik.

Teskari to'rttalikda qoida на deydi, chunki o'rmon, hovli, bog' va parkning tomi yo'q. Til esa в ishlatadi. Ularni atrofi daraxt, devor yoki uylar bilan o'ralgan joy deb tushuntirish mumkin edi, lekin ko'cha va maydon ham uylar bilan o'ralgan, ular esa на bilan keladi: на у́лице, на пло́щади. Bitta tushuntirish ikkala guruhga to'g'ri kelmagani uchun bu to'rttasini ham ro'yxatga qo'shdik.

Yana bir kuzatuv: лес va сад bu yerda maxsus shaklda keladi, oxiri urg'uli -у́ bilan (в лесу́, в саду́). Ro'yxatdagi yana uchta so'z shunday: на полу́ (polda), на берегу́ (qirg'oqda), на мосту́ (ko'prikda). Bu kelishik shakli bilan bog'liq alohida mavzu, predlog tanloviga ta'sir qilmaydi.

«На рабо́те» istisno emas

Ko'pchilik на рабо́те iborasini birinchi istisno sifatida yodlaydi, chunki ish joyi ko'pincha bino. Lekin bu iborada рабо́та bino emas, mashg'ulot. Rus tilida tadbir va mashg'ulotlar на bilan keladi: на уро́ке (darsda), на собра́нии (yig'ilishda), на конце́рте (konsertda), на сме́не (smenada), на обе́де (tushlik tanaffusida). Ro'yxatdagi 23 ta tadbirdan 21 tasi на bilan chiqdi, bu ikkinchi qoida.

Shu sababli bitta binoning o'zi ikki xil aytiladi, va ikkalasi ham to'g'ri. «Я в шко́ле» (maktabdaman) qayerda ekaningizni bildiradi, «Я на уро́ке» (darsdaman) esa nima bilan bandligingizni. в теа́тре (teatrda), lekin на спекта́кле (spektaklda). в больни́це (kasalxonada), lekin на приёме у врача́ (shifokor qabulida). Qaysi predlog kerakligini so'z emas, siz nima demoqchi ekaningiz hal qiladi.

Tadbirlar orasida ikkita istisno chiqdi: в бою́ (jangda) va в пое́здке (safarda). Ro'yxatdan tashqarida ishlaydigan odamga eng kerakli ikkitasi ham в bilan keladi: в о́тпуске (ta'tilda) va в командиро́вке (xizmat safarida). Shu to'rttasini ikkinchi qoidaning istisnolari sifatida eslab qoling.

Bitta so'z, ikki xil predlog

Sakkiz so'z ikkala predlog bilan ham to'g'ri, faqat ma'no o'zgaradi. O'zbek tilida bu farq ko'rinmaydi: «dengizda» deganda suvning ichidami yoki dengiz bo'yida dam olyapsizmi, buni gapning davomi aytadi. Rus tilida buni predlogning o'zi aytadi. «Он в мо́ре» suvda yoki dengizdagi kemada ekanini bildiradi, «Он на мо́ре» esa dengiz bo'yida dam olayotganini. в углу́ xonaning burchagida, на углу́ ko'cha muyulishida. в перехо́де yer osti o'tish joyida, на перехо́де piyodalar yo'lagida. в суде́ sud binosida, на суде́ sud majlisida. Xuddi shunday juftliklar река́ (daryo), о́зеро (ko'l), гора́ (tog') va по́ле (dala) so'zlarida ham bor: в реке́ suv ichida, на реке́ daryo bo'yida yoki daryo ustida.

Sakkiztadan yettitasida farqni yuqoridagi ikki qoidaning o'zi tushuntiradi: yer osti yo'lagi sizni o'rab turadi, piyodalar yo'lagi esa yo'l sirti; sud binosi bino, sud majlisi tadbir. Bittasi qoidaga bo'ysunmaydi: dala ochiq joy bo'lsa ham, «в по́ле» deyiladi, agar gap ma'lum bir maydon haqida bo'lmasa (на футбо́льном по́ле, futbol maydonida).

Bitta tanlov, uchta savol

«Где?» uchun predlogni to'g'ri tanlasangiz, «Куда́?» (Qayerga?) savoliga javob ham o'sha predlog bilan keladi, faqat kelishik (паде́ж) o'zgaradi: в шко́ле (maktabda), в шко́лу (maktabga); на рабо́те (ishda), на рабо́ту (ishga). «Отку́да?» (Qayerdan?) savolida esa doimiy juftlik bor: в o'rnini из, на o'rnini с egallaydi. Demak, из шко́лы (maktabdan), lekin с рабо́ты (ishdan), с ку́хни (oshxonadan), с заво́да (zavoddan). Ro'yxatdagi har bir so'zni bir marta to'g'ri yodlasangiz, bir yo'la uchta shaklga ega bo'lasiz. Kelishik qo'shimchalari qanday tanlanishi ruscha kelishiklar va ularning o'zbekcha juftlari haqidagi maqolada bor. Prep.uz rus tili kursining birinchi modulida «Где? Куда?» savollariga alohida dars ajratilgan (1.3), predlojniy kelishik (предло́жный паде́ж) esa 1.9-darsda.

Sinovda nimani boshqacha qilgan bo'lardik

Eng zaif joy: qoidaning javobini biz yozdik. Park, bog', o'rmon va hovlini ochiq joy deb hisobladik, chunki ularning tomi yo'q. Boshqa o'qituvchi ularni «chegarasi bor joy» deb atasa, qoida yana to'rt ball oladi va 73 tadan 66 tasini topadi. Unda esa u ko'cha, maydon va bozor nega на bilan kelishini tushuntira olmaydi.

Ikkinchisi muhimroq. Lug'at asosan yozma matnlar asosida tuzilgan, shuning uchun ishchining kunidagi ko'p joy birinchi mingtaga kirmagan: вокза́л (vokzal), по́чта (pochta), склад (ombor), фа́брика (fabrika), остано́вка (bekat), стро́йка (qurilish maydoni). Ulardan to'rttasi qoidaga zid: на вокза́ле, на по́чте, на скла́де, на фа́брике. To'rttasi ham bino, lekin на bilan keladi. Sizning ish kuningizdagi joylarda qoida bundan yomonroq natija berishi mumkin.

Lug'atda jonli og'zaki nutq uchun alohida ro'yxat ham bor va yuqoridagi oltita so'zning hammasi o'sha ro'yxatda uchraydi. Keyingi safar sinovni og'zaki nutq ro'yxatida o'tkazardik.

Uchinchisi: har bir so'zni asosiy shakli bo'yicha sanadik. Ayrim so'zlarning kamroq ishlatiladigan ikkinchi shakli ham bor, masalan жить на кварти́ре (ijaradagi uyda yashamoq) yoki «на дворе́ дождь» (tashqarida yomg'ir yog'yapti) iborasidagi на дворе́. Bunday shakllar xato emas, lekin «Где?» savoliga odatiy javob bo'lmagani uchun hisobga kirmadi.

Sinov javob bera olmagan savol

Jadval qoidani biladigan odam uni suhbatda o'z vaqtida qo'llay olishini ko'rsatmaydi. Qog'ozda «на заво́де» deb to'g'ri yozgan odam tez gapirganda «в заво́де» deyishi mumkin, chunki o'zbek tilidagi -da qo'shimchasi hech qachon tanlov talab qilmagan va og'iz eski odatga qaytadi. Bu xato ma'noni deyarli buzmaydi, shuning uchun suhbatdosh uni tuzatmaydi. Ma'noni buzmaydigan xatolar nima uchun yillar davomida saqlanib qolishini o'zbeklar qiladigan o'nta xato haqidagi maqolada yozganmiz.

Buni faqat tinglovchi tekshira oladi.

13 so'zlik ro'yxatni (yetti на, to'rt в va ikkita tadbir) yodlang, keyin ruscha gapiradigan tanishingizdan sizga «Где ты был?» deb so'rashini va har bir в/на xatosida sizni to'xtatishini so'rang. Bunday suhbatdosh topilmasa, mentor bilan mashg'ulot qanday o'tishini Prep.uzdagi bepul konsultatsiyada bilib olishingiz mumkin.