Rus tilida o'zini tanishtirish: tayyor matnlar va olti gaplik shablon

O'zini tanishtirish rus tilining birinchi darsida o'tiladi va eng oson mavzu hisoblanadi. Aslida oddiy olti gaplik tanishtirishda rus tilining oltita kelishigi ham bor, har bir gapda bittadan.

Bu yomon xabar emas. U ikki narsani birdaniga tushuntiradi: nega yodlangan tayyor matn xatosiz aytiladi, va nega unda shahar nomi yoki kasbni almashtirgan zahoti xato paydo bo'ladi. Quyidagi bo'limlar tanishtirish haqidagi beshta keng tarqalgan fikrni birma-bir tekshiradi, oxirgisi esa to'g'ri bo'lib chiqadi. Yo'l-yo'lakay o'qish, ish va qo'shnilar uchun uchta tayyor matn ham bor.

«O'zini tanishtirish eng oson mavzu»

Mana eng oddiy tanishtirish, olti gap. Uchinchi ustunga qarang: har bir gapda bitta so'z lug'atdagi shaklidan boshqacha ko'rinishda turibdi.

Oltita gap, oltita kelishik. Faqat oxirgi gapda so'z joyida qoladi, qolgan beshtasida so'zning oxiri o'zgargan. Bu o'zgarishni o'zbek tilidan ko'chirib bo'lmaydi. «Yigirma besh yoshdaman» o'zbekchada o'rin-payt kelishigi (-da) bilan aytiladi, ruschada esa jo'nalish kelishigi (дательный падеж) bilan: мне, ya'ni so'zma-so'z «menga». «Haydovchi bo'lib» iborasidagi vazifani ruschada творительный kelishigi bajaradi, o'zbek tilida esa bunday kelishikning o'zi yo'q.

Mavzu oson tuyulishining sababi shu: siz bu gaplarni butunligicha yodlaysiz va ichidagi kelishikni ko'rmaysiz. «Меня́ зову́т» bitta blok bo'lib yodda qoladi. Uning ichidagi меня́ so'zi я olmoshining tushum kelishigidagi (винительный падеж) shakli ekanini hech kim o'ylab o'tirmaydi.

Qiyinchilik boshqa joyda boshlanadi: siz Samarqanddan emas, Buxorodan bo'lsangiz. Samarqand, Namangan va Andijon kabi undosh bilan tugaydigan shahar nomlariga oddiygina -а qo'shiladi: из Самарка́нда, из Наманга́на, из Андижа́на. Ruschada Buxoro unli bilan tugaydi, Бухара́, shuning uchun u boshqacha o'zgaradi: из Бухары́ (Buxorodan), в Бухаре́ (Buxoroda).

Yosh ham xuddi shunday bo'sh joy. Son qanday tugashiga qarab undan keyin год, го́да yoki лет keladi: два́дцать оди́н год, два́дцать два го́да, два́дцать пять лет.

Oltita rus kelishigining har biri o'zbek tilidagi qaysi kelishikka yaqin turishi, qaysi biriga esa umuman juftlik topilmasligi kelishiklar haqidagi maqolada jadval bilan ko'rsatilgan.

«"Mening ismim" ruschada "Мой и́мя" bo'ladi»

So'zma-so'z tarjimada bu gap ikki joyidan buziladi. Birinchisi grammatik: и́мя o'rta jinsdagi so'z, shuning uchun «мой» emas, «моё» kerak.

Ikkinchisi muhimroq. To'g'ri yozilgan «Моё и́мя Ази́з» ham jonli nutqda kam eshitiladi va anketa to'ldirayotgan odamning gapidek jaranglaydi. Rus tilida ism boshqa qolip bilan aytiladi: Меня́ зову́т Ази́з. So'zma-so'z bu «meni Aziz deb chaqirishadi» degani. Gapda «ism» so'zining o'zi umuman yo'q, shuning uchun bu iborani o'zbekchadan tarjima qilib chiqarib bo'lmaydi, uni faqat tayyor holda eslab qolish mumkin. Savol ham shu qolipda beriladi: Как вас зову́т? (Ismingiz nima?)

Tanishuv bir tomonlama bo'lmaydi. Ismingizni eshitgan rus odatda О́чень прия́тно (juda yoqimli) yoki Прия́тно познако́миться (tanishganimdan xursandman) deydi va shu zahoti o'z ismini qo'shadi: «О́чень прия́тно. А я О́льга». Birinchi bo'lib tanishmoqchi bo'lsangiz, Дава́йте познако́мимся (keling, tanishaylik) iborasi bilan boshlang. Undan oldin keladigan salomlashish va uning rasmiy hamda norasmiy shakllari salomlashish haqidagi maqolada bor.

Ismingiz uzun bo'lsa, masalan Azizbek yoki Muhammadali, ruslar uni o'zicha qisqartirishi mumkin. Buni oldindan o'zingiz hal qiling: Меня́ зову́т Азизбе́к, мо́жно про́сто Ази́з (Ismim Azizbek, shunchaki Aziz deyavering). Bitta ibora suhbatdoshga sizni qanday chaqirishni aniq aytib qo'yadi.

Tanishuvdan keyin darrov yana bir savol paydo bo'ladi: endi bu odamga «ты» deysizmi yoki «вы»? Bunga sen va siz haqidagi maqola javob beradi, ism va otasining ismi bilan murojaat qilish qoidasi ham o'sha yerda.

«Tanishtirish qancha to'liq bo'lsa, shuncha yaxshi»

Darslikdagi «О себе́» matni odatda oila, sevimli taom va bo'sh vaqtni sanab chiqadi. Dars uchun bu yaxshi janr, lekin hayotda odam o'zini ikki-uch gapda tanishtiradi va har bir vaziyatda boshqa narsani aytadi. Yangi guruh qayerdan kelganingizni va nima uchun shu yerdaligingizni bilmoqchi, hamkasblar nima ish qilishingizni, qo'shni esa qayerda yashashingizni. Yoshni asosan o'qishda aytishadi, ishxonadagi tanishuvda u odatda tushib qoladi.

Quyidagi uchta matnning har biri bitta vaziyat uchun yozilgan va har birida faqat o'sha vaziyatga kerakli narsa bor.

O'qishda, yangi guruhda (Madina, talaba):

Здра́вствуйте! Меня́ зову́т Мади́на, мне девятна́дцать лет.
Я из Бухары́, сейча́с учу́сь в Ташке́нте, на пе́рвом ку́рсе.
Ру́сский мне ну́жен для учёбы, поэ́тому я здесь.

Assalomu alaykum! Ismim Madina, o'n to'qqiz yoshdaman. Buxorodanman, hozir Toshkentda, birinchi kursda o'qiyman. Rus tili menga o'qish uchun kerak, shu sababli shu yerdaman.

Ishda, birinchi kuni jamoaga (Aziz, buxgalter):

Здра́вствуйте, колле́ги! Меня́ зову́т Ази́з Кари́мов, мо́жно про́сто Ази́з.
Я ваш но́вый бухга́лтер, до э́того три го́да рабо́тал в ба́нке.
Е́сли бу́дут вопро́сы по зарпла́те, обраща́йтесь.

Assalomu alaykum, hamkasblar! Ismim Aziz Karimov, shunchaki Aziz deyavering. Men sizning yangi buxgalteringizman, bundan oldin uch yil bankda ishlaganman. Maosh bo'yicha savollar bo'lsa, menga murojaat qiling.

Uyda, yangi qo'shnilarga (o'sha Aziz):

Здра́вствуйте! Я ваш но́вый сосе́д, живу́ этажо́м вы́ше.
Меня́ зову́т Ази́з.
Е́сли бу́дет шу́мно, скажи́те, пожа́луйста.

Assalomu alaykum! Men sizning yangi qo'shningizman, bir qavat tepada yashayman. Ismim Aziz. Shovqin bo'lsa, iltimos, aytib qo'ying.

Aziz ishda ham, uyda ham o'sha bitta odam, lekin uning ikki tanishtirishida umumiy narsa faqat salom va ism. Qo'shniga uning kasbi kerak emas, hamkasblarga esa qaysi qavatda yashashi. Ish suhbatidagi «Расскажи́те о себе́» savoli esa boshqa janr: u yerda tajriba va sabab so'raladi, unga tayyor javoblar ish suhbati savollari haqidagi maqolada berilgan.

Madinaning matnini erkak kishi yoki Azizning matnini ayol kishi aytsa, bir nechta so'z o'zgaradi. Ayol «рабо́тал» emas, «рабо́тала» deydi, «студе́нт» emas, «студе́нтка», «узбе́к» emas, «узбе́чка». Shulardan bittasi sizga tanish: o'zbek tilida erkak «uylanganman», ayol «turmushga chiqqanman» deydi, rus tilida ham xuddi shunday ikki xil ibora bor, Я жена́т va Я за́мужем. Qolganlari o'zbek tilida yo'q, shuning uchun internetdan olingan shablonni ko'chirishdan oldin u erkak yoki ayol tilidan yozilganini tekshiring.

«Kasbni aytish uchun "Я рабо́таю" va kasb nomi yetadi»

«Я рабо́таю води́тель» tanishtirishda tez-tez eshitiladigan xato. Рабо́тать fe'lidan keyin kasb nomi творительный kelishigiga o'tadi, ya'ni o'zbek tilida mavjud bo'lmagan kelishikka. O'zbekchada bu vazifani «bo'lib» so'zi bajaradi: «haydovchi bo'lib ishlayman».

Qo'shimcha kasb nomining oxiriga qarab tanlanadi. Undosh bilan tugaganiga -ом qo'shiladi: программи́стом, бухга́лтером, по́варом, врачо́м. Yumshoq belgi bilan tugaganida ь o'rniga -ем keladi: води́телем, учи́телем, строи́телем. Eng qiyini продаве́ц (sotuvchi): qo'shimcha qo'shilganda е harfi tushib qoladi va urg'u oxirga ko'chadi, продавцо́м.

Qo'shimchani eslay olmasangiz, uni chetlab o'tadigan yo'l bor, va u mutlaqo to'g'ri: Я води́тель. Bu gapda fe'l umuman yo'q, kasb nomi esa bosh kelishikda, lug'atdagi shaklida turadi. Yoki kasb o'rniga ish joyini ayting: Я рабо́таю в ба́нке, Я рабо́таю на стро́йке. Azizning ishdagi matnida ham aynan birinchi yo'l tanlangan: «Я ваш но́вый бухга́лтер».

«Tanishtirishni yodlab olish kerak»

Bu fikr to'g'ri, va endi nega to'g'ri ekanini aytish mumkin. Olti gapdagi oltita kelishikni birinchi haftada tushunib bo'lmaydi, lekin ularni tayyor qolip ichida yodlab olsa bo'ladi. Qolipning o'zi o'zgarmaydi. O'zgaradigan narsa bir nechta bo'sh joy: shahar, yosh, kasb. Butun ish shu bo'sh joyga qo'yiladigan so'zni to'g'ri shaklda qo'yishni o'rganishdan iborat.

Prep.uz kurs dasturida bu oltita kelishik birinchi modulning oltita darsiga to'g'ri keladi: 1.4 «Именительный падеж. Родительный падеж» darsidan 1.9 «Предложный падеж» darsigacha. Birinchi kuni yodlagan olti gapingiz o'sha modulda qism-qism ochib beriladi.

Bo'sh joyni to'g'ri to'ldirish esa yolg'iz mashq qilganda sekin keladi, chunki «из Бухара́» deb aytganingizni o'zingiz sezmaysiz. Prep.uz dasturida haftasiga ikki kun mentor bilan yakkama-yakka va ikki kun guruhda gaplashasiz, va bunday xatolar aynan shu suhbatlarda ushlanadi. O'z tanishtirishingizni ovoz chiqarib aytib ko'rish va darajangizni aniqlash uchun bepul konsultatsiyaga yozilishingiz mumkin.