РУ
Ты yoki Вы: rus tilida kimga qanday murojaat qilinadi
Onangizga rus tilida вы desangiz, bu hurmat emas, sovuqlik bo'lib eshitiladi. O'zbekcha sen va siz chegarasi rus tilida boshqa joydan o'tadi: kimga ты, kimga вы, ishxonada "ты"ga kim taklif qiladi va вы bilan fe'l nega ko'plikda turadi.
Onangizga rus tilida вы desangiz, bu hurmat bo'lib emas, sovuqlik bo'lib eshitiladi. O'zbekchada esa buning aksi: ota-onaga "sen" deyish tarbiyasizlik. Ikkala tilda ham ikkita murojaat shakli bor, lekin ular orasidagi chegara boshqa joydan o'tadi. Aynan shu narsa o'zbek tilida gapiradigan odamni eng ko'p adashtiradi.
Quyida chegara qayerda turishi, olmosh va fe'l qanday o'zgarishi, ishxonada "ты"ga qachon va kimning taklifi bilan o'tilishi yozilgan. Grammatik xato kechiriladi, noto'g'ri tanlangan murojaat shakli esa kechirilmaydi, chunki u xato bo'lib emas, munosabat bo'lib qabul qilinadi.
O'zbekchada uch pog'ona, ruschada ikkita
O'zbek tilida hurmatning uchta darajasi bor. Birinchisi sen: do'st, tengdosh, o'zingizdan kichik. Ikkinchisi siz. Uchinchisi ko'pincha sezilmay qoladi, lekin u kundalik nutqda yashaydi: -lar qo'shimchasi, ya'ni "dadamlar keldilar", "oyimlar aytdilar".
Rus tilida olmoshning faqat ikkita darajasi bor: ты va вы. Uchinchi pog'ona yo'qolgan emas, u boshqa joyga ko'chgan: olmoshdan ismga. Rus tilida eng yuqori hurmat "вы" bilan birga ism va otasining ismi aytilganda chiqadi: Ива́н Петро́вич, Еле́на Серге́евна. Shuning uchun ruscha murojaatni faqat olmoshdan izlash yetarli emas, ismga ham qarash kerak.
| Daraja | O'zbekchada | Ruschada | Kimga |
|---|---|---|---|
| 1 | sen | ты + ism | Do'st, tengdosh, bola, oila a'zolari |
| 2 | siz | вы + ism | Notanish odam, yangi hamkasb, mijoz |
| 3 | siz va -lar: "dadamlar keldilar" | вы + ism va otasining ismi: Ива́н Петро́вич | Boshliq, o'qituvchi, shifokor, rasmiy idora |
Chegara qayerda turadi
Quyidagi jadval maqolaning yarmini o'z ichiga oladi. Uchinchi ustun o'zbekchadan farq qilgan joylarda qalin qilib berilgan: aynan o'sha kataklar o'zbek tilidan ko'chib o'tadigan xatolarni tug'diradi.
| Kimga murojaat | O'zbekchada | Ruschada | Izoh |
|---|---|---|---|
| Ota, ona | siz, -lar bilan | ты | Rus oilasida hurmat "ты" bilan aytiladi |
| Buva, buvi | siz, -lar bilan | ты | Yoshi qancha katta bo'lsa ham |
| Katta aka, opa | siz | ты | Ruschada aka ham, uka ham брат; opa ham, singil ham сестра́ |
| Qaynona, qaynota | siz | oilaga qarab ты yoki вы | Yagona qoida yo'q, birinchi kelganingizda so'rab oling |
| 10 yoshli bola | sen | ты | Mos keladi |
| Notanish, o'zingizdan katta odam | siz | вы | Mos keladi |
| Notanish tengdosh | ba'zan sen | вы | Ko'chada tengdoshga "ты" deyilmaydi |
| Yangi hamkasb, tengdosh | tez "sen"ga o'tiladi | вы, taklif bo'lgunicha | Eng ko'p xato shu katakda |
| Boshliq | siz | вы + ism va otasining ismi | U sizga "ты" desa ham |
| O'qituvchi, shifokor | siz | вы + ism va otasining ismi | Yoshi sizdan kichik bo'lsa ham |
| Sotuvchi, haydovchi, ofitsiant | siz | вы | Xizmat ko'rsatuvchi odamga ham "вы" |
Jadvalning mantig'i bitta jumlaga sig'adi. O'zbekchada oilaning kattalari hurmat o'qida turadi, ruschada esa oila butunlay yaqinlik o'qida turadi. Shuning uchun «Ма́ма, вы пое́ли?» degan gap quloqqa hurmat bo'lib emas, begonalik bo'lib uriladi: go'yo siz onangizni qo'shni ayolday ko'rsatyapsiz.
Teskari tomonda esa boshqa tuzoq bor. O'zbek jamoasida tengdosh hamkasblar bir-ikki kunda "sen"ga o'tib ketadi. Rus ish muhitida "вы" ancha uzoq turadi va u o'z-o'zidan tugamaydi: kimdir ochiq taklif qilishi kerak. Bir haftadan keyin o'zicha "ты"ga o'tib qolgan xodim ko'pincha hech kimga yoqmaydi, lekin bu haqda unga hech kim aytmaydi ham.
Shakllari: bitta jadval bilan
Murojaat shakli faqat olmoshni emas, gapdagi boshqa so'zlarni ham o'zgartiradi. Quyidagi jadvalni yodlab qo'ysangiz, qolgani o'z-o'zidan keladi.
| Nima | ты bilan | вы bilan |
|---|---|---|
| Bosh shakl | ты | вы |
| Kimni? | тебя́ | вас |
| Kimga? | тебе́ | вам |
| Kim bilan? | с тобо́й | с ва́ми |
| Kim haqida? | о тебе́ | о вас |
| Egalik | твой, твоя́, твоё, твои́ | ваш, ва́ша, ва́ше, ва́ши |
| Fe'l, hozirgi zamon | ты де́лаешь, говори́шь, хо́чешь | вы де́лаете, говори́те, хоти́те |
| Buyruq shakli | скажи́, извини́, подожди́ | скажи́те, извини́те, подожди́те |
Buyruq shakli eng oson qoida: oxiriga -те qo'shilsa, hurmat shakli chiqadi. Извини́ va извини́те orasidagi butun farq shu ikki harfda.
Bitta fe'lni alohida eslab qoling. Хоте́ть fe'li umumiy qoidaga bo'ysunmaydi: birlikda bir xil, ko'plikda boshqacha o'zgaradi. "Ты хо́чешь" da urg'u boshida, "вы хоти́те" da esa oxirida turadi. Ko'pchilik shu yerda "вы хо́чете" deb xato qiladi, bunday shakl rus tilida umuman yo'q.
| Kundalik savol (ты) | O'sha savol (вы) | O'zbekchasi |
|---|---|---|
| Как тебя́ зову́т? | Как вас зову́т? | Ismingiz nima? |
| Ско́лько тебе́ лет? | Ско́лько вам лет? | Necha yoshdasiz? |
| Отку́да ты? | Отку́да вы? | Qayerdansiz? |
| Как ты ду́маешь? | Как вы ду́маете? | Sizningcha qanday? |
| Ты меня́ понима́ешь? | Вы меня́ понима́ете? | Meni tushunyapsizmi? |
| Ты рабо́таешь и́ли у́чишься? | Вы рабо́таете и́ли у́читесь? | Ishlaysizmi yoki o'qiysizmi? |
| Дай, пожа́луйста | Да́йте, пожа́луйста | Bering, iltimos |
Eng ko'p uchraydigan xato: вы doim ko'plikda
Qoida sodda, lekin aynan u eng ko'p unutiladi. Rus tilidagi вы grammatik jihatdan ko'plik hisoblanadi, shuning uchun u bitta odamga qaratilgan bo'lsa ham, fe'l ko'plik shaklida turadi. Ya'ni qarshingizda bitta odam tursa ham «Вы пришли́» deyiladi, «Вы пришёл» emas.
| Noto'g'ri | To'g'ri | Ma'nosi |
|---|---|---|
| Вы был за́нят | Вы бы́ли за́няты | Siz band edingiz |
| Вы сказа́л | Вы сказа́ли | Siz aytdingiz |
| Вы хо́чешь ко́фе? | Вы хоти́те ко́фе? | Kofe xohlaysizmi? |
| Вы свобо́ден? | Вы свобо́дны? | Bo'shmisiz? |
| Вы пришёл ра́но | Вы пришли́ ра́но | Erta keldingiz |
Bitta istisno bor va u ham foydali. Agar maqtov to'liq sifat bilan aytilsa, sifat birlikda va jinsga qarab turadi: ayolga «Вы така́я внима́тельная», erkakka «Вы тако́й внима́тельный». Qisqa sifat esa baribir ko'plikda qoladi: «Вы уве́рены?», «Вы гото́вы?».
"Ты"ga o'tish: buni kim taklif qiladi
Rus nutq odobida taklif har doim yuqoridan pastga qarab yuradi: kattaroq yoshdagi odam kichikka, boshliq xodimga, an'anaga ko'ra ayol erkakka taklif qiladi. Buning sababi sodda: rozilik ikkala tarafni ham "ты"ga o'tkazadi, ya'ni siz taklif qilsangiz, bir vaqtning o'zida boshlig'ingizga "ты" deyish huquqini ham so'ragan bo'lasiz.
| Ruscha | O'zbekchasi | Kim aytadi |
|---|---|---|
| Мо́жно на ты? | "Sen" deb gaplashsak bo'ladimi? | Kattaroq yoki lavozimi yuqori odam |
| Дава́йте на ты. | Keling, "sen"ga o'taylik. | Xuddi shunday |
| Дава́й перейдём на ты. | Kel, "sen"ga o'tamiz. | Tengdoshlar orasida |
| Дава́йте. С удово́льствием. | Bo'pti. Mamnuniyat bilan. | Rozilik javobi |
| Мне удо́бнее на вы, е́сли вы не про́тив. | Menga "siz" qulayroq, qarshi bo'lmasangiz. | Muloyim rad javobi |
Oxirgi qatorga e'tibor bering: taklifni rad etish mumkin va bu qo'pollik emas. Taklif qilingani sizni majbur qilmaydi.
Va eng muhim qoida: boshliq sizga "ты" desa, bu siz ham "ты" deyishingiz kerak degani emas. Bir tomonlama "ты" rus ish muhitida normal holat. U ochiq taklif qilmaguncha, sizning tarafingiz "вы" bo'lib qolaveradi.
Ish suhbatida va ishxonada
Ish suhbati boshidan oxirigacha "вы" bilan o'tadi. Suhbatdosh sizdan o'n yosh kichik bo'lsa ham, sizga "ты" desa ham, sizning tarafingiz o'zgarmaydi. Suhbatda beriladigan savollar va ularga tayyor javoblarni alohida maqolada yig'ib qo'yganmiz.
Salomlashish ham xuddi shu chiziq bo'ylab ikkiga bo'linadi: Приве́т va Пока́ "ты" tomonida qoladi, Здра́вствуйте va До свида́ния esa "вы" tomonida. Ya'ni murojaat shaklini tanlab bo'lgan zahotingiz salomlashish shakli ham tanlangan bo'ladi. Salomlashish iboralari alohida ro'yxatda turibdi.
Yozganda: Вы qachon bosh harf bilan yoziladi
Bu qoida faqat yozuvda ishlaydi va uni ko'pchilik noto'g'ri qo'llaydi. Bitta odamga yozilgan xatda, rasmiy hujjatda yoki anketada "Вы" va "Ваш" bosh harf bilan yoziladi. Bir necha odamga yoki noma'lum kitobxonga murojaat qilinsa, o'sha so'zlar kichik harf bilan yoziladi. Qoidaning to'liq matni Gramota portalining ma'lumotnomasida turibdi.
Amalda bu shunday chiqadi. Boshlig'ingizga yozgan xabaringiz: «Ива́н Петро́вич, Вы свобо́дны в четве́рг?». Jamoa chatiga yozgan e'loningiz: «Колле́ги, напо́мню, что вы мо́жете сдать отчёт до пя́тницы». Birinchisida bitta manzil bor, ikkinchisida ko'p.
Gapirganda esa bu farq eshitilmaydi. Shuning uchun bosh harf haqida faqat xat, ariza va rasmiy xabar yozayotganda o'ylang.
Bir haftada odat qilish
- 1-kun: Rus tilida gaplashadigan yoki gaplashishingiz mumkin bo'lgan o'nta odamni yozib chiqing va har birining yoniga "ты" yoki "вы" deb qo'ying. Ikkilanganlaringizni alohida belgilang: aynan o'sha ro'yxat sizning xavfli zonangiz.
- 2-4-kun: Har qanday iltimosni ovoz chiqarib -те shakli bilan ayting: скажи́те, помоги́те, повтори́те, подожди́те. Bir necha kundan keyin til o'zi shu shaklga tushib qoladi.
- 5-7-kun: Yuqoridagi savollar jadvalini ikkala ustunda ham o'qing. Bitta savolni ikki shaklda ketma-ket aytish farqni eng tez singdiradi.
Ikkilansangiz nima qilish kerak
Qoida bitta: ikkilansangiz вы deng. Bu tanlov hech qachon zarar keltirmaydi, chunki ortiqcha rasmiyatchilikni hech kim aybga qo'ymaydi. Eng yomoni suhbatdoshingiz «Дава́йте на ты» deyishi, bu esa yutuq: taklif undan chiqdi, demak siz boshidan to'g'ri shakl tanlagansiz.
Murojaat shakli rus tilining jadval bilan emas, jonli suhbat bilan o'rganiladigan qismi: xato qilgan zahotingiz suhbatdoshning ohangi o'zgaradi va siz buni darrov sezasiz. Mentor bilan ishlaganda esa ohang o'zgarishini kutib o'tirish shart emas, xato joyida tuzatiladi. Darajangiz qayerdaligini bilmasangiz, bepul konsultatsiyada uni aniqlab, keyingi qadamni rejalashtirib beramiz.
