Rus tilida savol so'zlari: kim, qayerga va nima uchun?
TAS-IX
7 daqiqa o'qish Prep.uz jamoasi

Rus tilida savol so'zlari: kim, qayerga va nima uchun?

Kimni, joyni, vaqtni yoki sababni so'rayapsizmi? Ruscha savolni kutayotgan javobingizga qarab tuzing. Tarjimalar, ohang izohi va javobli mashq.

Vokzal ma'lumot peshtaxtasida yo'lovchi ayol va xodim suhbatlashmoqda.

Rus tilida savol so'zini kutayotgan javobingizga qarab tanlaysiz: кто (kim) odamni, где (qayerda) joyni, когда́ (qachon) vaqtni so'rashga yordam beradi. Ammo Вы рабо́таете за́втра? (Ertaga ishlaysizmi?) degan savolda alohida savol so'zi yo'q. Uni ohang orqali savolga aylantirasiz va odatda tasdiq yoki inkor kutasiz.

Quyidagi misollarda savol bilan birga unga qanday javob mos kelishini ham ko'ramiz. Ruscha so'zlardagi urg'u belgisi qaysi unlini ajratib aytishni ko'rsatadi; oddiy ruscha yozuvda bu belgi odatda qo'yilmaydi. Bu misollarda ё harfi urg'uli tovushni bildiradi.

Rus tilida savol so'zlarini qanday tanlaysiz?

Кто э́то? (Bu kim?) deganda odamning kimligini bilmoqchisiz. Javob qarindoshlikni bildirishi mumkin: Э́то мой брат (Bu mening akam). Kasb ham mos keladi: Э́то учи́тель (Bu o'qituvchi). Qaysi javob kerakligi vaziyatga bog'liq, shuning uchun tanish odamning ismini qayta aytish o'rniga uning vazifasini so'rashingiz ham mumkin.

Что э́то? (Bu nima?) esa, masalan, qo'lingizdagi buyumni aniqlashga yordam beradi: Э́то биле́т (Bu chipta). Что (nima) faqat qo'l bilan ushlanadigan narsalar uchun emas. Что случи́лось? (Nima bo'ldi?) bilan voqeani so'raysiz. Savol so'zining tarjimasi bir xil qolgan bo'lsa ham, javob butun bir tushuntirishdan iborat bo'lishi mumkin.

Кто har bir gapda bir xil ishlatiladimi?

Кто (kim) so'zini faqat odamga ishlatiladi deb yodlamang: rus tilida u hayvon haqida ham so'raladi. Masalan, eshik yonidagi tovushni eshitib, Кто там? (U yerda kim bor?) deyish mumkin. Gramota lug'atidagi izoh ham shaxs yoki jonivor haqidagi so'roqni qamrab oladi.

Savoldagi harakatni kim bajarayotganiga ham qarang. Кто чита́ет? (Kim o'qiyapti?) o'qiyotgan odamni, Что вы чита́ете? (Nima o'qiyapsiz?) esa o'qilayotgan narsani so'raydi. Ikkala savolda o'qish haqida gap ketyapti, ammo ularga bitta javob to'g'ri kelmaydi.

Keyin gapdagi vazifaga qarab savol shakli o'zgarishini uchratasiz: Кого́ вы ждёте? (Kimni kutyapsiz?). Hozircha birgina кто (kim) shakli har qanday savolga mos kelavermasligini eslab qolish kifoya.

Boshlanishiga bir buyum va bir odam haqida alohida savol bering. Kengroq lug'at mashqi uchun ko'p ishlatiladigan ruscha so'zlar ichidan tanish otlarni olib, ular bilan savol-javob tuzing. Javobingiz shaxsni atayaptimi yoki narsanimi, shuni tekshiring.

Как har doim “qanday” deb tarjima qilinadimi?

Как э́то рабо́тает? (Bu qanday ishlaydi?) usul yoki ishlash tartibini so'raydi. Как дела́? (Ishlar qalay?) esa hol-ahvolga tegishli. Bir so'z turli vaziyatlarda har xil ma'lumotni so'rashga xizmat qilyapti, shuning uchun uning yonidagi so'zlarni ham eshitish kerak. Birgina Как? (Qanday?) deyish suhbatdoshga nimani tushuntirish kerakligini har doim ham bildirmaydi.

Как вас зову́т? (Ismingiz nima?) iborasini butunicha o'rganing. Uni o'zbekcha savoldagi “nima” so'ziga qarab qayta qurish kerak emas. Bu tanishuvdagi tayyor, odatiy savol; javob shakllari va suhbatni davom ettirish misollari rus tilida o'zini tanishtirish maqolasida berilgan.

Где, куда va откуда orasidagi farq nima?

Bu uch savolni bitta manzil bilan tekshirish oson. Где вы сейча́с? (Hozir qayerdasiz?) savoliga В о́фисе (Ofisda) deb javob berasiz. Куда́ вы идёте? (Qayerga boryapsiz?) desa, В о́фис (Ofisga) mos keladi. Отку́да вы идёте? (Qayerdan kelyapsiz?) esa boshlang'ich joyni so'raydi: Из о́фиса (Ofisdan).

O'zbekchadagi -da, -ga, -dan qo'shimchalari farqni eslashga yordam beradi. Biroq ruscha javobni faqat savol so'zini almashtirib tuzolmaysiz: misolda old ko'makchi va otning oxiri ham o'zgardi. Avval savol-javob juftini butunicha ayting. Shunda где (qayerda) savoliga tasodifan “ofisga” deb javob berayotganingizni sezish osonlashadi.

Harakat bor joyda doim куда́ (qayerga) ishlatilmaydi. Где вы гуля́ете? (Qayerda sayr qilasiz?) sayr o'tadigan joyni so'raydi. Куда́ вы идёте гуля́ть? (Qayerga sayr qilishga boryapsiz?) esa manzilni aniqlaydi. Demak, fe'lda harakat borligini emas, aynan nimani bilmoqchi ekaningizni tekshiring.

Отку́да вы? (Qayerdansiz?) tanishuvda kelib chiqishingizni ham so'rashi mumkin. Hozirgi safarning boshlanishini bilish uchun Отку́да вы сейча́с е́дете? (Hozir qayerdan kelyapsiz?) aniqroq. Lug'atda bu so'zning bir nechta qo'llanishi berilgan; suhbatdagi boshqa gaplar qaysi ma'no kerakligini ko'rsatadi.

Когда va сколько bilan vaqtni qanday so'raysiz?

Когда́ начина́ется уро́к? (Dars qachon boshlanadi?) savoli vaqtni belgilash uchun kerak. За́втра (Ertaga) ham, В де́вять (Soat to'qqizda) ham vaziyatga qarab to'g'ri javob bo'ladi. Agar siz kunni bilsangiz-u, aynan soat kerak bo'lsa, Во ско́лько начина́ется уро́к? (Dars soat nechada boshlanadi?) deb aniqlashtiring.

Ско́лько (qancha, nechta) miqdorni so'raydi. Ско́лько сто́ит биле́т? (Chipta necha pul?) narx haqida, Ско́лько вре́мени ну́жно? (Qancha vaqt kerak?) esa zarur muddat haqida. Ikkinchisiga Де́сять мину́т (O'n daqiqa) deb javob berish mumkin. Bu javob ish qachon boshlanishini aytmaydi.

Shu farqni taqvim bilan tekshirib ko'ring: boshlanish paytini so'rasangiz bir vaqt nuqtasini, davomiylikni so'rasangiz vaqt oralig'ini kutasiz. Когда́? (Qachon?) degan savolingizga faqat “yigirma daqiqa” javobi kelsa, suhbatdoshingiz davomiylik haqida o'ylagan bo'lishi mumkin. Savolni to'liqroq aytish bu chalkashlikni bartaraf etadi.

Почему va зачем bir-birining o'rnini bosa oladimi?

Boshlang'ich mashqda почему́ (nega, nima sababdan) bilan sababni, заче́м (nima maqsadda, nima uchun) bilan maqsadni ajrating. Biror kishi derazani ochganini tasavvur qiling. Почему́ вы откры́ли окно́? (Nega derazani ochdingiz?) savoliga Потому́ что жа́рко (Chunki issiq) deb javob berish mumkin. Bu harakatga nima sabab bo'lganini tushuntiradi.

Заче́м вы откры́ли окно́? (Derazani nima maqsadda ochdingiz?) savolida kutilayotgan natija oldinga chiqadi. Что́бы прове́трить ко́мнату (Xonani shamollatish uchun) shunday javobdir. Birinchi izoh hozirgi holatga, ikkinchisi qilmoqchi bo'lgan ishga e'tibor beradi.

Bu foydali farq, lekin qat'iy devor emas. Lug'atda заче́м (nima uchun) so'zining почему́ (nega) bilan ma'nosi kesishishi ham qayd etilgan. Почему́ вы у́чите ру́сский? (Nega rus tilini o'rganyapsiz?) deganda Для рабо́ты (Ish uchun) javobini xato deb hisoblash kerak emas: u o'rganish sababini tushuntira oladi.

O'zingiz mashq qilayotganda bir harakatga ikkala tomondan javob bering. Suhbatda esa tayyor qolipni majburlashdan ko'ra, berilgan javob sizga kerakli ma'lumotni yetkazganini tekshiring.

Savol so'zisiz ham savol berish mumkinmi?

Ha. Вы рабо́таете за́втра. (Siz ertaga ishlaysiz.) bilan Вы рабо́таете за́втра? (Siz ertaga ishlaysizmi?) gaplarida so'z tartibi bir xil. Yozuvda savol belgisi, og'zaki nutqda esa ohang maqsadni ajratadi. Javob Да, рабо́таю (Ha, ishlayman) yoki Нет, за́втра выходно́й (Yo'q, ertaga dam olish kuni) bo'lishi mumkin.

Bunday savol bilan o'zingizdagi taxminni tekshirasiz: ertaga ishlashi mumkin deb o'ylayapsiz. Agar ish kunini umuman bilmasangiz, Когда́ вы рабо́таете? (Qachon ishlaysiz?) deb so'rang. Bu safar oddiy “ha” javobi yetmaydi, chunki siz vaqt haqida ma'lumot kutyapsiz.

Ohangda qaysi so'zni ajratasiz?

“Har qanday savol oxirida ovozni ko'tarish kerak” degan qoidaga tayanmang. Rus tilidagi tasdiq yoki inkor kutiladigan savollar tadqiqotida ohang bilan ajratiladigan so'z ma'noga bog'liqligi ko'rsatilgan. Yuqoridagi savolda aynan odamni aniqlashtirsangiz вы (siz), kunni tekshirsangiz за́втра (ertaga) oldinga chiqadi.

So'zdagi urg'u joyi o'zgarmaydi; ohang bilan butun so'z ajratiladi.

Bir gapni ikki niyat bilan aytib ko'ring: avval “aynan sizmi?”, keyin “aynan ertagami?” degan ma'noni yetkazing. Savol so'zi bor gaplarni esa shu ohangga majburan moslashtirmang. Ularning hammasi oxirida ko'tarilish bilan aytilmaydi.

Ohangingiz suhbatdoshga tushunarsiz bo'lsa, aynan nimani tekshirayotganingizni so'z bilan aniqlashtiring. Masalan, ish kuni haqida gap ketayotganini bildirish uchun За́втра и́ли сего́дня? (Ertagami yoki bugunmi?) deyishingiz mumkin. Endi ikki imkoniyatdan qaysi biri to'g'riligini so'rayapsiz; javob ham ulardan birini tanlaydi.

Notanish odamga murojaat qilganda Скажи́те, пожа́луйста, где вы́ход? (Ayting-chi, iltimos, chiqish qayerda?) kabi muloyim kirishdan foydalanishingiz mumkin. Avval murojaatni, keyin bitta savolni ayting. Bir nafasda manzil, vaqt va narxni so'rasangiz, qaysi qismga javob berilganini kuzatish qiyinlashadi.

Javobga mos savolni o'zingiz tuza olasizmi?

Avval javoblarni o'qing va ularga savol tuzing. Ish joyi haqida В о́фисе (Ofisda), yo'lga chiqqan odamdan В о́фис (Ofisga), dars boshlanishi haqida В де́вять (Soat to'qqizda) javobini eshitmoqchisiz. Uchala savolni aytib bo'lgach, keyingi xatboshiga o'ting.

Savollaringizni tekshiring

Ish joyi uchun Где вы рабо́таете? (Qayerda ishlaysiz?), boriladigan manzil uchun Куда́ вы идёте? (Qayerga boryapsiz?), aniq boshlanish soati uchun Во ско́лько начина́ется уро́к? (Dars soat nechada boshlanadi?) mos keladi. Dars haqidagi savolni когда́ (qachon) bilan ham tuzish mumkin, ammo soat kerakligini alohida aytsangiz, javob aniqroq bo'ladi.

Endi deraza haqidagi mashqni qaytaring: Потому́ что жа́рко (Chunki issiq) va Что́бы прове́трить ко́мнату (Xonani shamollatish uchun) javoblari uchun savol bering. Birinchisida sababni, ikkinchisida maqsadni so'rashni mashq qilyapsiz. Savol so'zi kerak bo'lmagan misol uchun esa Да, рабо́таю (Ha, ishlayman) javobini olishga harakat qiling.

Bunday savol-javoblarni suhbatda mashq qilish uchun Prep.uzdagi o'qish imkoniyatlarini ko'rishingiz mumkin.

Hozir esa ertaga sizga kerak bo'ladigan bitta haqiqiy savolni tanlang. Uni ovoz chiqarib ayting va kutilayotgan javobni yozing; javob savolingizga mos kelmasa, avval savolning o'zini aniqlashtiring.