Rus tilida harakat fe'llari: идти, ехать, ходить, ездить
TAS-IX
7 daqiqa o'qish Prep.uz jamoasi

Идти yoki ехать: harakat fe'llari uchun 5 qoida

Piyoda yo'l, transportdagi qatnov va borib-kelishni bir xil fe'l bilan aytmang. Besh qoida, o'zbekcha tarjimalar va javobli mashq bilan farqini o'rganing.

Qizil yo'lakdagi piyodalar va yonidagi yo'lda ketayotgan yo'lovchili avtobusning tepadan ko'rinishi.

«Вчера́ я ходи́л в банк» (Kecha bankka borib keldim) degan odam bankka bir martagina borgan bo'lishi mumkin.

Demak, ходи́ть (yurmoq, borib turmoq) fe'lini faqat «ko'p marta» deb yodlash yetmaydi. Rus tilidagi harakat fe'llarini tanlashda ikki narsani ajrating: odam qanday harakatlanyapti va siz yo'lning qaysi tomonini tasvirlayapsiz.

Odamning aniq yo'lini aytganda идти́ (piyoda bormoq) bilan е́хать (transportda bormoq) kerak bo'ladi. Odat, turli tomonga yurish yoki borib-kelishni aytganda esa ходи́ть (yurmoq, qatnamoq) va е́здить (transportda qatnamoq) ishlatiladi. Quyidagi besh qoida shu to'rtta fe'l bilan kundalik vaziyatlarda gap tuzishga yordam beradi. Ular rus tilidagi barcha harakat fe'llari yoki barcha ma'nolar ro'yxati emas.

1. Piyoda yo'lni transportdagi yo'ldan ajrating

Bir manzil tomon piyoda ketyapsiz. Shu harakatni aytish uchun идти́ (piyoda bormoq) fe'lining kerakli shaklini oling: «Я иду́ к метро́» (Men metro tomon piyoda ketyapman). Bu gap sizni yo'l ustida ko'rsatadi; manzilga yetib borganingizni bildirmaydi. Yo'lning burilishi yoki bekatga yetguncha ikki ko'chadan o'tishingiz fe'lni o'zgartirmaydi. «Bitta yo'nalish» to'g'ri chiziq degani emas.

Telefon orqali qayerdaligingizni so'rashsa, aynan shu misol mos keladi. Lekin «Я хожу́ к метро́» (Men metro tomon piyoda borib turaman) desangiz, gap odatingizga ko'chadi. Shaklni tanlashda masofaga qaramang: besh daqiqalik yo'l ham, uzoq piyoda yurish ham shu farqqa bo'ysunadi.

Avtobus, mashina yoki velosipedda muayyan manzil tomon ketayotganda е́хать (transportda bormoq) ishlatiladi. «Я е́ду на авто́бусе» (Men avtobusda ketyapman) deyish uchun rulda o'tirish shart emas. Haydovchi ham, yo'lovchi ham shu fe'lni ishlata oladi.

O'zbekchadagi «haydamoq»ni uning yagona tarjimasi qilib olmang.

Masalan, yo'lingizning bir qismida piyoda, keyin avtobusda borasiz. Bekatga qarab yurganingizda birinchi qoidadagi shakl mos; avtobus harakatlana boshlagach, o'zingiz haqingizda е́ду (transportda ketyapman) deysiz. Butun safarga bittagina fe'l yopishtirishga hojat yo'q: qaysi qismni tasvirlayotganingizni ayting.

Transport turini aniqlashtirish kerak bo'lsa, «на маши́не» (mashinada) yoki «на велосипе́де» (velosipedda) qo'shing. Gramotaning е́хать haqidagi lug'at maqolasida ham shu vositalar bilan harakatlanish alohida misollar orqali ko'rsatilgan. Samolyotda uchish kabi boshqa harakatlarni bu to'rtta fe'lga majburan sig'dirmang.

2. Odat va yo'ldagi lahzani bir xil aytmang

Har dushanba ofisga avtobusda borishingizni tushuntiryapsiz: «По понеде́льникам я е́зжу в о́фис на авто́бусе» (Dushanba kunlari ofisga avtobusda qatnayman). Piyoda borish odatingiz bo'lsa: «Обы́чно я хожу́ на рабо́ту пешко́м» (Odatda ishga piyoda boraman). Birinchi gapda е́здить (transportda qatnamoq), ikkinchisida ходи́ть (piyoda qatnamoq) fe'li ishlagan. Odam o'sha gapni aytayotganda uyida o'tirgan bo'lishi ham mumkin. Muhimi, u hozir qayerda ekani emas, odatda qanday qatnashidir.

Ammo «har kuni» degan so'zni ko'rib, qolgan gapni o'qimasdan javob tanlamang.

«Ка́ждый день я е́ду в о́фис и слу́шаю подка́ст» (Har kuni ofisga ketayotganimda podkast tinglayman) deyish ham mumkin: bunda har safargi yo'l jarayoni tasvirlangan. Oddiy qatnash odatini aytsangiz, е́зжу (qatnayman) qulay tayanch; yo'l davomida nima bo'lishini tasvirlasangiz, е́ду (ketyapman) ham o'z o'rniga ega. Gramotaning «har bir» so'ziga berilgan lug'at misolida ham har tonggi yo'l идти́ (bormoq) fe'li bilan aytilgan. Vaqt so'zi yordam beradi, lekin gapning ma'nosi o'rnini bosmaydi.

Xonada telefoningizni qidirib, u yoqdan bu yoqqa yuribsiz. «Я хожу́ по ко́мнате и ищу́ телефо́н» (Xona bo'ylab yurib, telefonimni qidiryapman) deyishingiz mumkin. Hozir yurayotgan bo'lsangiz ham, bir manzilga qarab ketish tasvirlanmagan.

Aksincha, «Я иду́ к окну́» (Men deraza tomon ketyapman) aniq yo'nalishni ko'rsatadi. Gramota ходи́ть fe'lining ma'nolarida turli yo'nalishda yurishni ham ajratadi. Shuning uchun bu fe'lni faqat o'tgan zamon yoki takrorlanuvchi kunlar bilan bog'lash xato: uning hozirgi paytda xona bo'ylab yurish kabi vazifasi ham bor.

3. Kechagi tashrifni yo'ldagi jarayondan ajrating

Kecha bankka borib, ishlaringizni bitirib, qaytdingiz. Endi o'sha tashrif haqida gapirsangiz, «Вчера́ я ходи́л в банк» (Kecha bankka borib keldim) mos keladi. Ayol kishi o'zi haqida ходи́ла (borib keldim) shaklini ishlatadi. Bunda ko'p marta borish shart emas.

O'tgan zamondagi bunday qo'llanish safarning borish va qaytish tomonlarini birgalikda qamrab olishi mumkin.

O'sha kuni yo'lda bo'lgan paytingizni tasvirlash uchun esa: «Когда́ ты позвони́л, я шёл в банк» (Sen telefon qilganingda, bankka piyoda ketayotgan edim). Bu gap qo'ng'iroq paytidagi yo'lni ko'rsatadi. Keyin bankka yetdingizmi, yo'ldan qaytdingizmi, buni gapning o'zi aytmaydi. Ayol kishi shu o'rinda шла (ketayotgan edim) deydi.

Transportda qilgan tashrif ham xuddi shunday ajratiladi.

«Вчера́ я е́здил в Самарканд» (Kecha Samarqandga borib keldim) safarni bir butun voqea qilib beradi. «Когда́ ты позвони́л, я е́хал в Самарканд» (Sen telefon qilganingda, Samarqandga ketayotgan edim) esa yo'ldagi paytni ko'rsatadi. Ayol kishi uchun е́здила (borib keldim) va е́хала (ketayotgan edim) shakllari kerak. Bular haqiqiy safar hisoboti emas, ma'noni solishtirish uchun tuzilgan o'quv misollari.

Bu yerda ikki mustaqil tanlov bor: fe'lning ma'nosi va uning o'tgan zamon shakli. Ikkinchisi chalkashsa, o'tgan zamon va jinsga moslashish izohiga qayting. Faqat oxirgi qo'shimchani to'g'rilash yo'l bilan tashrif orasidagi ma'no farqini hal qilmaydi.

4. To'rtta fe'lni «men» va «siz» bilan gapga qo'ying

Lug'at shaklini bilish suhbatda kerakli shakl darrov chiqishini anglatmaydi. O'zingiz haqida ayting: иду́ (piyoda ketyapman), е́ду (transportda ketyapman), хожу́ (yuraman, qatnayman), е́зжу (transportda qatnayman).

Muloyim «siz» bilan esa идёте (piyoda ketyapsiz), е́дете (transportda ketyapsiz), хо́дите (yurasiz, qatnaysiz), е́здите (transportda qatnaysiz) bo'ladi. Ayniqsa е́зжу va е́здите shakllarini quloq bilan ham solishtiring: o'rtadagi undoshlar bir xil emas.

O'zingiz haqingizdagi gapni hamkasbingizga savol qilib bering: «Я е́ду в о́фис» (Men ofisga ketyapman) → «Вы е́дете в о́фис?» (Siz ofisga ketyapsizmi?).

Bu juftliklarni fe'lning tugallangan va tugallanmagan turi bilan aralashtirmang.

Gramota lug'atida to'rttalasi ham tugallanmagan turga (несоверше́нный вид) kiritilgan. Ходи́л (borib keldi) shakli tugagan tashrif haqida ishlatilishi uning o'zi tugallangan turdagi fe'lga aylanganini bildirmaydi. Fe'l turi grammatik xususiyat, ayni gapda tashrif haqida nima aytilayotgani esa boshqa masala. Boshlanishiga shu farqni saqlash kifoya; barcha old qo'shimchalarni birdan yodlash shart emas.

Javoblarni yopib mashq qiling.

1. Hozir ofisga avtobusda ketyapsiz: «Я ... в о́фис» (Men ofisga ketyapman).

2. Ishga odatda piyoda borasiz: «Я ... на рабо́ту пешко́м» (Men ishga piyoda boraman).

3. Do'stingiz sizga xona bo'ylab yurib telefon qidirayotganini aytmoqchi: «Я ... по ко́мнате» (Men xona bo'ylab yuryapman).

Shu vaziyatlardagi javoblar: 1) е́ду; 2) хожу́; 3) хожу́. Oxirgi ikkitasida bir xil shakl chiqdi, ammo birida odat, ikkinchisida turli tomonga yurish tasvirlangan.

Prep.uzning rus tili kursi dasturida 2.5-dars harakat fe'llariga ajratilgan. Qaysi shaklda qiynalayotganingizni bilmasangiz, bepul konsultatsiyaga o'zingiz tuzgan ikki gap bilan keling: odatdagi yo'lingiz va hozirgi yo'lingiz. Shu misollar orqali qayerdan davom etishni muhokama qilish mumkin.

5. «Avtobus yuradi» degan gapni xato deb tuzatmang

Birinchi qoida odamning aniq yo'lini ajratish uchun tayanch edi. Gapning egasi transport vositasining o'zi bo'lsa, «По́езд идёт» (Poyezd ketyapti) va «Авто́бус хо́дит по расписа́нию» (Avtobus jadval bo'yicha qatnaydi) ham to'g'ri. Lug'atlarda идти́ fe'lining transportga oid ma'nosi bor; ходи́ть ham qatnov haqida ishlatiladi. Poyezdning oyog'i yo'q, deb bu shakllarni rad etmang.

Yana bir chegara bor: «Я хожу́ в шко́лу» (Men maktabga qatnayman) maktabga borib o'qishni bildirishi mumkin; maktabga piyoda yoki avtobusda borishingizni aniq bildirmaydi. Usulni aniq bildirmoqchi bo'lsangiz, пешко́м (piyoda) yoki на авто́бусе (avtobusda) deb ochiq ayting. Masalan, «Я е́зжу в шко́лу на авто́бусе» (Men maktabga avtobusda qatnayman).