Rus tilida fe'l zamonlari: hozirgi, o'tgan va kelasi zamon oson tilda

Rus tilida fe'lning uchta zamoni bor: hozirgi, o'tgan va kelasi. Zamonlar soni o'zbek tilidagi bilan bir xil, shakllar esa ancha kam: o'zbekchada o'tgan zamonning o'zi bir nechta shaklga ega, ruschada bitta. Qiyinlik zamonlar sonida emas, har birining qanday yasalishida. Bu yerda kutilmagan narsa ham bor: uchalasining eng osoni o'tgan zamon, eng qimmati esa hozirgi zamon. Quyidagi jadvalda bitta fe'l, чита́ть (o'qimoq), uchala zamonda berilgan, oxirgi ustunda esa taqqoslash uchun o'zbekcha o'tgan zamon.

Ikki ustunni solishtiring. O'zbekcha o'tgan zamonda har bir shaxsning o'z qo'shimchasi bor, oltita qator, oltita har xil shakl. Ruscha o'tgan zamonda esa чита́л birdaniga uch qatorda turibdi: u «o'qidim» ham, «o'qiding» ham, «o'qidi» ham bo'la oladi. Rus tilining o'tgan zamoni shaxsni umuman ko'rsatmaydi, uning o'rniga jinsni ko'rsatadi. Har bir zamon quyida bir xil tartibda yozilgan: avval o'zbek tilidan tayyor keladigan narsa, keyin qoqiladigan joy.

Hozirgi zamon: oltita shakl, o'zbekchadagi kabi

Bu zamonda o'zbek tili sizga eng ko'p yordam beradi. Rus fe'lining oltita shaxs qo'shimchasi bor va ular o'zbekchadagi -man, -san, -di, -miz, -siz, -di(lar) bilan birma-bir mos keladi. Qo'shimchaning o'zi kim ekanini aytadi, shuning uchun «Что ты де́лаешь?» (Nima qilyapsan?) savoliga bitta so'z bilan javob berish mumkin: «Чита́ю». Yana bir yengillik bor. O'zbek tilida «o'qiyman» va «o'qiyapman» ikki xil shakl, ruschada esa ikkalasi ham bitta: чита́ю. «Aynan hozir» degan ma'noni so'z beradi, сейча́с: «Я сейча́с рабо́таю» (Hozir ishlayapman). Bitta tanlov kamayadi.

Qoqiladigan joy boshqa yerda. Hozirgi zamon shakli ko'pincha lug'atdagi shakldan to'g'ridan-to'g'ri chiqmaydi. Писа́ть (yozmoq) fe'lidan пишу́, пи́шешь chiqadi, жить (yashamoq) fe'lidan живу́, живёшь, мочь (qila olmoq) fe'lidan могу́, мо́жешь. Хоте́ть (xohlamoq) esa yarmida bir xil, yarmida boshqacha o'zgaradi: хочу́, хо́чешь, lekin хоти́м, хоти́те. Ustiga ustak, qo'shimchalarning ikki xil to'plami bor: чита́ть fe'li чита́ешь, чита́ет bo'ladi, говори́ть (gapirmoq) esa говори́шь, говори́т.

Shuning uchun yangi fe'lni bitta shaklda emas, uchta shaklda yodlang: lug'atdagi shakli, «я» bilan va «ты» bilan. Masalan: люби́ть, люблю́, лю́бишь. Uchinchi shakl qo'shimchalar to'plamini ham, urg'u ko'chishini ham birdaniga ko'rsatadi. Hozirgi zamonsiz kundalik suhbat bo'lmaydi, lekin uchalasining eng qimmati ham shu: har bir fe'lni alohida o'rganishga to'g'ri keladi.

O'tgan zamon: to'rtta shakl va birortasi «kim» ekanini aytmaydi

O'tgan zamon bitta qoida bilan yasaladi. Lug'atdagi shakldan -ть tushadi va o'rniga -л qo'shiladi, keyin jinsga qarab qo'shimcha keladi: чита́л (erkak), чита́ла (ayol), чита́ло (o'rta jins), чита́ли (ko'plik). Hammasi shu, to'rtta shakl.

Eng yoqimli tomoni shundaki, hozirgi zamonda qiynagan fe'llar bu yerda bo'ysunadi. Писа́ть fe'lidan писа́л chiqadi, хоте́ть fe'lidan хоте́л, люби́ть fe'lidan люби́л, жить fe'lidan жил. Istisnolar kam va ularni alohida yodlash yetadi: идти́ (bormoq) fe'lidan шёл, шла, шли, мочь fe'lidan мог, могла́, могли́.

Birinchi tuzoq: fe'l shaxsni aytmaydi

Bu jadvalda ko'rindi. O'zbekchada «o'qidim» o'zi to'liq gap, kim o'qigani qo'shimchadan ma'lum. Ruscha «чита́л» esa men ham, sen ham, u ham bo'lishi mumkin, shuning uchun o'tgan zamonda olmoshni tashlab ketmang: «Я чита́л», «Ты чита́л?».

Ikkinchi tuzoq: jins

Ayol kishi «я чита́ла» deydi. O'zbek fe'li gapiruvchining jinsini hech qachon ko'rsatmagan, shuning uchun bu qoidani bilish uni gapirganda qo'llash bilan bir narsa emas.

Nega bu xato shunchalik uzoq yashashi jins haqidagi maqolada yozilgan.

Uchinchi tuzoq: o'zbekcha o'tgan zamonning boyligi

Bu tuzoqlarning eng kattasi. O'zbekchada o'tgan zamon ko'p shaklli: o'qidim, o'qiganman, o'qigan edim, o'qiyotgan edim, o'qir edim. Rus tilida zamon bitta, va o'rganuvchi bu farqlarning hammasi yo'qolib ketdi deb o'ylaydi.

Yo'qolmaydi, faqat boshqa joyga ko'chadi: zamonga emas, fe'l juftligiga. «O'qiyotgan edim» ruschada чита́л, «o'qib chiqdim» esa прочита́л. Bu fe'l turi (вид глаго́ла) degan mavzu, u alohida o'rganishni talab qiladi va kurs dasturida 2.3 «Вид глагола» darsiga ajratilgan. Bu farq qanday xatoga olib kelishi o'zbeklar qiladigan xatolar ro'yxatida to'rtinchi o'rinda turibdi.

Kelasi zamon: bitta yordamchi fe'l va bitta taqiqlangan birikma

Kelasi zamonning birinchi yo'li juda sodda. Бу́ду yordamchi fe'li shaxsga qarab o'zgaradi, asosiy fe'l esa lug'atdagi shaklida qoladi: бу́ду чита́ть, бу́дешь чита́ть, бу́дут чита́ть. Бу́ду fe'lining qo'shimchalari hozirgi zamondagi to'plamning o'zi: -у, -ешь, -ет, -ем, -ете, -ут, faqat чита́ю va чита́ют unlidan keyin -ю va -ют bo'lib yoziladi. Hozirgi zamonni bilgan odam kelasi zamonning bu yo'lini bepul oladi.

Ikkinchi yo'l o'zbek tilida so'zlashuvchiga tanish. O'zbekchada «o'qiyman» hozirni ham, kelajakni ham bildira oladi. Rus tilida ham shunday shakl bor, faqat u fe'l juftligining ikkinchi a'zosida yashaydi: прочита́ю ko'rinishidan hozirgi zamonga o'xshaydi, lekin ma'nosi «o'qib chiqaman», ya'ni kelasi zamon. Сде́лаю ham xuddi shunday: «qilib qo'yaman».

Taqiqlangan birikma aynan shu ikki yo'lning uchrashgan joyida paydo bo'ladi: «Я бу́ду сде́лать», «Я бу́ду прочита́ть». Bunday gap rus tilida mavjud emas, chunki бу́ду shakli o'zi kelasi zamonni bildiradigan fe'l bilan birikmaydi.

Ma'no buzilmagani uchun bu xatoni deyarli hech kim tuzatmaydi.

Fe'l turini hali o'tmagan bo'lsangiz, amaliy qoida shunday: бу́ду bilan faqat hozirgi zamonda ishlata oladigan fe'llaringizni qo'shing (чита́ю, рабо́таю, говорю́). Сде́лать, прочита́ть, поня́ть kabi fe'llarning hozirgi zamoni yo'q, ularning tuslangan shakli allaqachon kelajak.

Bir haftadan keyin ishga chiqadigan odam qaysi zamondan boshlasin

Bunday odam uchun tartib aniq: avval o'tgan zamon. Bitta qoida hamma fe'lga ishlaydi, lug'atdagi shaklini biladigan har bir fe'lingiz darhol o'tgan zamonga o'tadi. Ish joyida esa ko'p gap qilingan ish haqida bo'ladi: «Я сде́лал», «Я позвони́л», «Я не по́нял».

Ikkinchi navbatda бу́ду bilan kelasi zamon: bitta fe'lning oltita shakli, va hozirgi zamonda biladigan har bir fe'lingiz kelasi zamonga ham o'tadi. Hozirgi zamon uchinchi bo'lib keladi, lekin hammasi emas, faqat kuniga ishlatadigan o'n-o'n beshta fe'lingiz, har biri uchta shaklda. Istisno bitta: «Не понима́ю», «Могу́», «Хочу́» kabi bir nechta tayyor iborani birinchi kundanoq yodlab oling, grammatikasini keyin tushunasiz.

Prep.uz kurs dasturida ham fe'l moduli 2.1 «Прошедшее время» darsidan boshlanadi, hozirgi va kelasi zamon esa dars ro'yxatida alohida mavzu sifatida turmaydi. Sizga qaysi tartib mos kelishini darajangizga qarab bepul konsultatsiyada aniqlab berishadi. Kurs dasturining to'liq ro'yxati esa kurs sahifasida.