Ruscha so'zlarning jinsi (род): qanday aniqlanadi

O'zbek tilida jins degan kategoriya yo'q. Otda ham yo'q, olmoshda ham: bitta «u» erkakni ham, ayolni ham, stolni ham bildiradi. Fe'l ham gapiruvchining kim ekanini ko'rsatmaydi, «keldim» deganda erkakmisiz yoki ayolmisiz, gapning o'zidan bilinmaydi.

Shuning uchun rus tilidagi jins o'rganuvchiga qo'shimcha qoida bo'lib emas, umuman tanish bo'lmagan narsa bo'lib keladi. Va odatda undan bitta xulosa chiqariladi: demak, har bir so'zning jinsini alohida yod olish kerak. Bu xulosa noto'g'ri, va u o'rganishni kerak bo'lganidan ancha og'irlashtiradi.

Ruscha so'zlarning aksariyatida jins so'zning oxirgi harfida ochiq yozib qo'yilgan, uni o'qish uchun besh qadam yetadi. Quyida o'sha besh qadam, keyin qoida ishlamaydigan so'zlar, va oxirida jadvallar odatda aytmaydigan bitta narsa: o'zbek tilida so'zlashuvchi uchun eng qimmatga tushadigan jins xatosi otda emas, fe'lda bo'ladi.

Avval: jins nimani boshqaradi

Jins so'zning o'zida ko'rinmaydi. U yonidagi so'zlarda ko'rinadi. Ot turgan joyida qoladi, lekin unga ishora qiluvchi olmosh va uning oldidagi sifat o'zgaradi. Rus tilida uchta jins bor: erkak (мужской), ayol (женский) va o'rta (средний).

Birinchi navbatda shunga e'tibor bering: rus tilida jonsiz narsa ham «u» emas, «он» yoki «она́» bo'ladi. Stol erkak jinsida, kitob ayol jinsida. Bu narsaning o'zi haqida hech narsa demaydi. Bu shunchaki so'zning grammatik sinfi, va uning tirik jonzotlarga aloqasi faqat odamlarni va hayvonlarni bildiruvchi so'zlarda saqlanadi.

Jins bitta jadval uchun ham kerak emas. U otning kelishikdagi qo'shimchasini ham tanlaydi, ya'ni jinsni bilmasdan turib to'g'ri kelishik shaklini yasab bo'lmaydi. Kelishiklar haqidagi maqolada bu tizim batafsil yozilgan, bu yerda esa faqat jinsning o'zi.

1-qadam. So'zning oxirgi harfiga qarang

Ruscha otlarning asosiy qismi ana shu bitta qadamda hal bo'ladi.

Qolgan to'rt qadam faqat istisnolarni ajratadi, va ularning ro'yxati siz kutganingizdan ancha qisqa.

2-qadam. So'z odamni bildirsa, tabiiy jins ustun turadi

Bitta qoida birinchi qadamdan kuchliroq: agar so'z erkak kishini bildirsa, u -а yoki -я bilan tugasa ham erkak jinsida qoladi.

Xuddi shu qoida ismlarga ham taalluqli. Са́ша, Же́ня, Ва́ня -а va -я bilan tugaydi, lekin ular erkak ismi ham, ayol ismi ham bo'lishi mumkin, va jins ismning o'zida emas, yonidagi so'zda ko'rinadi.

Bu yerda rus tilining o'zbek tilidan tubdan farq qiladigan bir tomoni ochiladi. «Са́ша пришёл» va «Са́ша пришла́» ikkalasi ham o'zbekchaga bir xil tarjima qilinadi: «Sasha keldi». Rus tilida esa birinchisi erkak, ikkinchisi ayol haqida, va buni ism emas, fe'l aytib turibdi. Shu nuqtaga oxirgi bo'limda qaytamiz.

3-qadam. Yumshoq belgi bo'lsa, to'rtta qoidani qo'llang

Yumshoq belgiga (ь) tugaydigan so'zlar o'rganuvchini eng ko'p qiynaydi, chunki ular ham erkak, ham ayol jinsida bo'lishi mumkin. Lekin bu ellikka ellik emas. To'rtta qoida bunday so'zlarning kattagina qismini hal qiladi.

Birinchi qatorda qiziq narsa yashiringan. ж, ш, ч, щ dan keyingi yumshoq belgi hech qanday tovushni o'zgartirmaydi. Talaffuzda ночь va нож so'zlarining oxiri quloqqa mutlaqo bir xil eshitiladi. Ya'ni bu harf o'qilmaydi. Uning yagona vazifasi bor: so'z ayol jinsida ekanini yozuvda bildirish. Erkak jinsidagi so'zlarda esa u umuman yozilmaydi.

Juftliklarda buni ko'rish oson. Bir tomonda нож (pichoq) erkak jinsida va ь siz yoziladi, ikkinchi tomonda ложь (yolg'on) ayol jinsida va ь bilan. Yana shunday juftliklar bor: врач (shifokor) erkak va ночь (tun) ayol, това́рищ (o'rtoq) erkak va вещь (narsa) ayol, ключ (kalit) erkak va дочь (qiz) ayol. Talaffuzda farq yo'q. Farqni eshitib bo'lmaydi, uni faqat ko'rib bo'ladi. Butun ish bitta jim harfda, va u to'g'ridan to'g'ri jinsni bildiradi.

Uchinchi qatorda esa tuzoq bor, va uni ko'pchilik qo'llanma aytmaydi. «-тель bilan tugasa, erkak jinsida» degan qisqa qoida noto'g'ri. U faqat fe'ldan yasalgan va ish bajaruvchini bildiradigan so'zlarga taalluqli: учи́ть (o'qitmoq) so'zidan учи́тель, води́ть (haydamoq) so'zidan води́тель.

Ish bajaruvchi bo'lmagan so'zlar esa -тель bilan tugasa ham ayol jinsida bo'ladi: посте́ль (to'shak), мете́ль (bo'ron), моде́ль (model), шине́ль (shinel), карусе́ль (karusel). Shuning uchun qoidani «oxiri -тель» deb emas, «kim yoki nima biror ishni bajaradi» deb eslab qolgan ma'qul.

Bu to'rtta qoidaga tushmagan ь-li so'zlarni so'z bilan birga o'rganish kerak, va ular unchalik ko'p emas. Eng ko'p uchraydiganlari: день (kun), слова́рь (lug'at), путь (yo'l), гость (mehmon), портфе́ль (portfel) erkak jinsida; дверь (eshik), тетра́дь (daftar), соль (tuz), пло́щадь (maydon), жизнь (hayot), мать (ona) ayol jinsida.

4-qadam. O'zgarmaydigan chet so'zlarni alohida qo'ying

Rus tiliga boshqa tillardan kirgan va kelishiklarda umuman o'zgarmaydigan bir guruh so'z bor. Ular unli bilan tugaydi va deyarli hammasi o'rta jinsda: метро́ (metro), кино́ (kino), такси́ (taksi), кафе́ (kafe), пальто́ (palto), меню́ (menyu). Ularning oxiri hech qachon o'zgarmaydi, «в метро́», «о метро́», «к метро́» shakllari bir xil yoziladi.

Bitta mashhur istisno bor: ко́фе. U ham o'zgarmaydi, lekin o'rta emas, erkak jinsida, ya'ni «чёрный ко́фе». Gramota.ru ma'lumotnoma portalining bu savolga javobiga ko'ra, qat'iy adabiy me'yor erkak jinsini talab qiladi, oddiy og'zaki nutqda esa o'rta jins ham xato hisoblanmaydi. Yozma matnda va rasmiy nutqda erkak jinsini ishlating.

5-qadam. Sifat bilan tekshiring

Jinsga ishonchingiz komil bo'lmasa, so'zni yolg'iz emas, sifat bilan birga qidiring yoki eshiting. Jins otning o'zida emas, kelishuvda ko'rinadi. Shuning uchun bitta sifat javobni beradi: но́вый слова́рь (erkak), но́вая тетра́дь (ayol), но́вое зда́ние (o'rta). Bu tekshirishning eng tez usuli. Va u har qanday jadvaldan ishonchliroq, chunki sizga jonli matndagi haqiqiy shaklni ko'rsatadi.

Eng ko'p uchraydigan xato otda emas, fe'lda

Shu paytgacha gap otlar haqida bordi, va otlarning jinsi mexanik ish: oxirgi harfga qaraysiz, to'rtta qoidani bilasiz, tamom. O'zbek tilida so'zlashuvchi uchun haqiqiy qiyinchilik boshqa joyda turibdi. Rus tilida o'tgan zamon fe'li gapiruvchining jinsini ko'rsatadi, va bu har bir o'tgan zamon gapida takrorlanadi.

O'zbekchada chap ustundagi besh gap erkak uchun ham, ayol uchun ham bir xil aytiladi, shuning uchun bu shakl o'rganuvchining xayoliga gapirayotgan paytda kelmaydi. Ayol kishi «я сказа́л» desa, bu grammatik xato bo'lib eshitiladi, va u odamning o'z-o'zi haqidagi gapida turgani uchun darrov sezilib qoladi.

Jadvalning oxirgi ikki qatoriga alohida qarang. Ayol shaklida urg'u ba'zan so'zning oxiriga ko'chadi: был shaklida urg'u yagona bo'g'inda, была́ shaklida oxirgi bo'g'inda; по́нял shaklida boshida, поняла́ shaklida oxirida. Birinchi uch qatorda esa urg'u joyida qoladi.

Bu qism uchun jadval kifoya qilmaydi, va buni ochiq aytgan ma'qul. Muammo bilmaslikda emas, odatda. O'zbek tilida fe'l hech qachon jinsni ko'rsatmagani uchun, to'g'ri shakl bilingan holda ham gapirish paytida o'tkazib yuboriladi. U faqat jonli gapirish va darrov tuzatilish orqali avtomatlashadi.

Qoida ishlamaganda nima qilish kerak

Ikkita hol qoladi.

Birinchisi, -мя bilan tugaydigan o'nta so'z. Ular -я bilan tugaydi, ya'ni birinchi qadam bo'yicha ayol jinsida bo'lishi kerak edi, lekin o'nalasi ham o'rta jinsda. Boshlang'ich darajada ulardan faqat ikkitasi uchraydi: вре́мя (vaqt) va и́мя (ism). «ско́лько вре́мени» va «моё и́мя» shakllarini shu ikki so'z uchun alohida yodlab qo'ying. Qolgan sakkiztasi (пла́мя, пле́мя, се́мя, зна́мя, стре́мя, бре́мя, вы́мя, те́мя) kundalik nutqda deyarli uchramaydi, ularni hozir o'rganish shart emas.

Ikkinchisi, yuqoridagi to'rtta qoidaga tushmaydigan ь-li so'zlar. Bu yerda qisqa yo'l yo'q, ular so'z bilan birga o'rganiladi. Lekin bu ro'yxat cheklangan va har bir so'z sizning yo'lingizda bir marta uchraydi, shuning uchun uni yodlash masalasi emas, birinchi marta to'g'ri yozib olish masalasi deb qarang.

Amaliy shakli oddiy: yangi so'zni daftarga yolg'iz yozmang. Yoniga «мой» yoki «моя́» qo'shib qo'ying. «дверь» deb yozilgan qator sizga jinsni aytmaydi, «моя́ дверь» deb yozilgani aytadi, va ikkinchi marta uchratganingizda o'ylab o'tirmaysiz. Shu bitta odat yuzlab so'zni keyinroq qayta o'rganishdan qutqaradi.

Prep.uz kursida jins alohida dars sifatida turmaydi, chunki u uchta boshqa darsning ichida yashaydi: o'tgan zamon (2.1 «Прошедшее время»), sifat qo'shimchalari (3.1 «Окончание прилагательных») va yumshoq hamda qattiq belgining ishlatilishi (7.1 «Использование Ъ и Ь»). Kursning birinchi moduli otlarga bag'ishlangan, va uning dastlabki ikki darsi bepul, ya'ni kurs dasturi sahifasida jadvallarni nazariyada emas, darsning o'zida tekshirib ko'rish mumkin.

Otning jinsini o'qishni bir kunda o'rganish mumkin, va yuqoridagi besh qadam shu ish uchun yetadi. O'z jinsingizni fe'lda har safar to'g'ri aytish esa mashq talab qiladi, va u faqat kimdir sizni eshitib, o'sha zahoti tuzatib turganda shakllanadi. Qaysi bosqichda ekaningizni aniqlash va shunga qarab reja tuzish uchun prep.uz saytida bepul konsultatsiyaga yozilishingiz mumkin.