Rus tilida urg'u: so'zni to'g'ri aytish uchun 5 qadam
Qal'a bilan qulf rus tilida bir xil yoziladi. Urg'uni lug'atdan topish, urg'usiz unlilarni tinglash va so'z shaklini tekshirishni misollar bilan mashq qiling.
Rus tilida urg'u qaysi bo'g'inga tushishini harflarning o'zidan doim aniqlab bo'lmaydi. Yangi so'zni ma'nosi bilan birga urg'usi orqali ham eslab qolish kerak: за́мок (qal'a) va замо́к (qulf) bir xil yoziladi, lekin boshqa-boshqa aytiladi. Urg'uni topgach, qolgan unlilarni qanday talaffuz qilish ham aniqroq bo'ladi.
Quyidagi besh qadamni bitta yangi so'z bilan bajaring: uning unlisini topasiz, lug'atdagi belgisini tekshirasiz, talaffuz namunasini tinglaysiz, o'zgargan shaklini solishtirasiz va gap ichida aytasiz. Maqsad so'zga shunchaki chiziqcha qo'yish emas. Belgisiz matnda ham uni to'g'ri taniy olish kerak.
1. Unlilarni topib, urg'uli bo'g'inni belgilang
So'z urg'usi (слове́сное ударе́ние) bo'g'inlardan birining talaffuzda ajralib turishidir. Yozuvda urg'u belgisi o'sha bo'g'indagi unli harf ustiga qo'yiladi: рабо́та (ish) so'zida belgi о ustida. Uni alohida harf sifatida o'qimaysiz va so'zga yangi tovush qo'shmaysiz. Urg'u uchun baqirish ham kerak emas. Bo'g'inning ajralib turishini oddiy nutqda eshittirishga harakat qiling.
Avval so'zdagi unli harflarni sanang. Молоко́ (sut) ichida uchta о bor, demak uch bo'g'in bor; urg'u oxirgisiga tushadi. Письмо́ (xat) ichida esa и va о bor, ya'ni ikki bo'g'in. Ь yangi bo'g'in hosil qilmaydi. Harfni tanishda to'xtab qolayotgan bo'lsangiz, kirill harflarini ajratish mashqlari bilan ishlang, so'ng yana butun so'zga qayting.
Urg'u o'rni barcha so'zlarda bir xil emas: ма́ма (ona) boshidan, рабо́та (ish) o'rtasidan, молоко́ (sut) oxiridan ajralib turadi. «Har safar oxirgi bo'g'inni kuchliroq aytaman» degan usul shu uchlikning o'zidayoq ishlamaydi. Ruscha urg'u erkin deyilganda ham uni xohlagan joyga qo'yish mumkinligi emas, turli so'zlarda turli o'rinda kelishi nazarda tutiladi.
Oddiy xabar va kitoblarda urg'u chiziqchasi ko'pincha bo'lmaydi. Uni bu yerdagi o'quv misollarida talaffuzga yordam berish uchun ko'ryapsiz.
2. Lug'atda so'zning ma'nosi bilan urg'usini birga tekshiring
Qidiruvga so'zni kiriting, keyin aynan qaysi ma'no kerakligini tanlang. «Замок» deb yozganingizda qal'a ham, qulf ham chiqishi mumkin. Faqat yuqoridagi birinchi javobni ko'chirmang: buyumning ma'nosi urg'u uchun ham kerak. Gramota lug'atida qal'a ma'nosidagi so'z va qulf ma'nosidagi so'z alohida berilgan.
| Ruscha so'z | O'zbekcha ma'nosi | So'z birikmasida | O'zbekcha tarjimasi |
|---|---|---|---|
| за́мок | qal'a, qasr | ста́рый за́мок | eski qal'a |
| замо́к | qulf | дверно́й замо́к | eshik qulfi |
| му́ка | azob | си́льная му́ка | kuchli azob |
| мука́ | un | пшени́чная мука́ | bug'doy uni |
Juftliklarni ma'nosiz tovush mashqiga aylantirmang. Masalan, avval eshikni qulflash uchun kerak bo'ladigan buyumni tasavvur qiling, keyin замо́к (qulf) deng. Keyingi urinishda qal'ani tasavvur qilib, за́мок (qal'a) deng. Qaysi bo'g'in ajralib turganini eshitish bilan birga, qaysi narsani aytayotganingizni ham bilasiz.
Har bir noto'g'ri urg'u albatta boshqa so'z hosil qiladi, degan xulosa ham noto'g'ri. Ba'zan tinglovchi ma'noni tushunadi, lekin talaffuz lug'atdagi me'yorga mos kelmaydi. Jadvaldagi juftliklarning foydasi shundaki, o'rin almashsa ma'no ham almashishini yaqqol ko'rsatadi. Buni barcha so'zga tatbiq qilinadigan qoida deb olmang.
Natijani qayd qilayotganda faqat «qal'a» deb yozmang. Ruscha shaklni urg'u belgisi bilan saqlang. Kartochkaning bir tomoniga ma'no yoki rasm, ikkinchi tomoniga urg'uli so'z qo'yish mumkin. Javobni ko'rishdan oldin uni ovoz chiqarib ayting. Keyingi safar aynan talaffuzni eslay oldingizmi, shuni tekshirasiz.
3. Urg'usiz о ni yozilgandek cho'zib aytmang
Молоко́ (sut) so'zini uchta bir xil, ravshan о bilan aytsangiz, yozuvni o'qigansiz, ammo odatiy talaffuzni hali takrorlamagansiz. Oxirgi о urg'uli. Oldingi ikkita unli esa qisqaroq va kuchsizroq aytiladi. Unlining qisqarishi va sifat jihatdan o'zgarishi reduksiya (реду́кция) deyiladi. So'zda urg'uni topish shu farqni tinglash uchun tayanch beradi.
«Urg'usiz о harfi а kabi o'qiladi» degan eslatma boshlashga yordam beradi, ammo to'liq qoida emas. Молоко́ (sut) kabi odatiy ruscha so'zlarda qattiq undoshdan keyingi urg'usiz о va а adabiy talaffuzda bir-biridan farqlanmay qoladi. Ularning aniq eshitilishi urg'udan qanchalik uzoqda turganiga ham bog'liq: urg'udan oldingi bo'g'in bilan undan uzoqroq bo'g'in bir xil darajada ravshan emas. Shuning uchun barcha о larni bir xil kuchli а ga almashtirib aytish ham to'g'ri natija bermaydi.
Gramotaning urg'usiz unlilar haqidagi izohida ham bu o'rinlar ajratiladi. Hozir sizga barcha fonetik belgilarni yodlash shart emas. Talaffuz namunasida молоко́ (sut) so'zining oxirgi bo'g'inini tayanch qilib tinglang, so'ng butun so'zni takrorlang. Birinchi ikki unlini ataylab tushirib qoldirmang: ular bor, faqat urg'uli unlidek aytilmaydi.
Bu talaffuz mashqi imloni almashtirmaydi.
So'zni eshitganda а ga yaqin tovushni sezganingiz uchun xabarda ham а yozib yubormang. Молоко́ (sut) yozuvida uchala unli harf ham о bo'lib qoladi. Xuddi shunday, вода́ (suv) so'zining birinchi unlisini eshitish va uni yozish ikki alohida vazifa. Kartochkaga ruscha imloni saqlab yozing; uning o'rniga taxminiy lotincha talaffuzni yagona namuna qilib olmang.
Ё harfi bilan kelgan ёлка (archa) kabi sodda so'zlarda urg'u ё da bo'ladi. Lekin buni har qanday qo'shma yoki o'zlashma so'z uchun istisnosiz qonun deb yodlamang. Notanish so'zning lug'atdagi belgisini tekshirish baribir kerak; ё ni е bilan yozib qo'yadigan matn esa bu yordamni ham yashirishi mumkin.
4. So'z shakli o'zgarganda urg'uni qayta tekshiring
Lug'atdagi bitta shaklni bilish butun so'zni barcha gapda to'g'ri aytishga kafolat bermaydi. Окно́ (deraza) so'zida urg'u oxirida, uning ko'plik shakli о́кна (derazalar) da esa boshida. Harflarning ko'p qismi tanish bo'lsa ham, avvalgi urg'uni avtomatik saqlab qolmang. Bu yerda boshqa buyum nomi emas, bir so'zning boshqa grammatik shakli kelgan.
Suv misolida ham o'rin siljishi ko'rinadi: вода́ (suv), во́ды (suvlar, bosh kelishikdagi ko'plik). Lekin «suvning» ma'nosidagi birlik shakl воды́ bo'ladi. Demak, yonidagi gap yoki lug'atdagi grammatik belgi muhim: urg'usiz yozilgan «воды»ni ko'rishning o'zi yetarli emas. Boshlanishiga barcha shakllarni yodlash o'rniga, sizga kerak bo'lgan birikmani aniqlang.
Masalan, «Мне нужна́ вода́» (Menga suv kerak) va «Здесь два окна́» (Bu yerda ikkita deraza bor) gaplarini yozib oling. Ikkinchi misoldagi окна́ oddiy «derazalar» ro'yxatidagi о́кна bilan bir xil urg'uda emas. Son bilan kelgan shu birikmani alohida tekshiring. Yangi shaklni oldingi so'zga qarab taxmin qilish o'rniga, uni tayyor gap ichida eslab qolasiz.
Urg'u bilan yumshoq belgini ham bitta masala deb olmang. Письмо́ (xat) ichida urg'u о ga tushadi, ь esa oldingi undoshga tegishli vazifani bajaradi. Bu vazifalarni ь va ъ ni ajratish darsida ko'rishingiz mumkin. Urg'uni to'g'ri qo'yish belgi bilan bog'liq talaffuzni o'z-o'zidan tuzatmaydi.
5. Belgini yashirib, so'zni gap ichida qayta ayting
Endi lug'at yoki o'qituvchi bergan talaffuz namunasini tinglang. Avval bitta so'zni, so'ng u qatnashgan qisqa gapni takrorlang va ovozingizni yozing. Taqqoslashda «ovozim chiroylimi?» deb emas, «qaysi unli ajralib turibdi?» deb tinglang. Keyingi urinishda hamma tovushni birvarakayiga tuzatishga urinmasdan, aynan urg'u o'rnini tekshiring.
O'zingizga kichik sinov qiling: замок (qulf), замок (qal'a), мука (un), молоко (sut), окна (derazalar, bosh kelishikdagi ko'plik) so'zlariga urg'u qo'ying. Ularni daftar yoki telefoningizga belgisiz ko'chirib, javobni yopib turing. Faqat tarjimaga qarang. Bir xil yozilgan dastlabki ikkita so'zni bir xil aytmaslik kerak.
Tekshirish: замо́к (qulf), за́мок (qal'a), мука́ (un), молоко́ (sut), о́кна (derazalar). Endi «Мне нужна́ вода́» (Menga suv kerak) gapini yoddan ayting. Alohida so'zga belgi qo'ya olib, gapda uning urg'usini yo'qotsangiz, shu gapni namuna bilan yana solishtiring.
To'g'ri javobni ko'rib o'qish bilan uni yoddan aytish bir xil tekshiruv emas.
Gapdagi muhim so'zni alohida ta'kidlash esa boshqa masala. Masalan, «Мне нужна́ вода́» (Menga suv kerak) gapida aynan suv kerakligini bildirish uchun oxirgi so'zni ajratib aytishingiz mumkin. Bunda suv ma'nosidagi so'zning ichki urg'usi baribir oxirgi а da qoladi. Butun gapga ko'proq ovoz berish so'zdagi noto'g'ri urg'uni tuzatmaydi. Ovoz yozuvini tekshirganda gapning ohangi bilan so'zning qaysi bo'g'ini ajralayotganini aralashtirmang.
Bir urinishda bitta farqni tinglash yetarli: kerakli bo'g'in ajraldimi, yo'qmi?
Mashq sherigingiz bo'lsa, undan jadvaldagi ma'nolarni boshqa tartibda aytishini so'rang. Siz ruschasini belgisiz eslang, keyin yozuvga qarab tekshiring. Tartibni o'zgartirishdan maqsad tezlik musobaqasi emas: «birinchi so'zda boshiga, ikkinchisida oxiriga» deb ro'yxat tartibini yodlab olmagan bo'lishingiz kerak. Adashgan juftlikni qolgan so'zlardan ajratib, yana ma'nosi bilan tekshiring.
Agar farqni eshitmayotgan bo'lsangiz, yozuvni tez-tez qayta qo'yishning o'zi bilan cheklanmang. Suhbatdoshingizdan so'zning urg'uli bo'g'inini ajratib aytishini, keyin odatiy tezlikda qaytarishini so'rang. Prep.uzdagi bepul konsultatsiyada ham aynan shu qiyinchilikni aytishingiz mumkin: harflarni taniysiz, lekin eshitgan so'zingizni yozuv bilan bog'lash qiyin. Shunda qaysi bosqichdan boshlashni muhokama qilish osonroq bo'ladi.
Sinovdagi bitta so'z hali ham chalkashsa, ertaga yangi ro'yxat qo'shishdan oldin o'sha so'zga qayting. Ma'nosini tanlang, lug'atdagi urg'uni tekshiring, bir gapda ayting. Qulf haqida gapirayotganda tilingizdan замо́к (qulf) chiqsin.

РУ
