Rus tilida yumshoq va qattiq belgi: ь va ъ farqi

Rus tilida yumshoq belgi ь uch xil vazifa bajaradi: undoshning yumshoqligini ko'rsatadi, ayrim tovushlarni ajratadi yoki so'zning grammatik shaklini bildiradi. Qattiq belgi ъ esa ajratuvchi belgi. Ikkalasining ham o'z tovushi yo'q, lekin ularni tashlab o'qisangiz, boshqa ruscha so'z chiqishi mumkin: ел (yedi) va ель (qoraqarag'ay) bir xil aytilmaydi.

Jadvaldagi eng muhim farq belgining nomida emas, vazifasida. Quyida shu to'rt holatni alohida ajratamiz, keyin bo'sh joyli mashqda tekshiramiz. Misollardagi urg'u belgisi yozishda ko'chirilmaydi, u ovoz chiqarib mashq qilish uchun berilgan. Agar kirill harflari hali sekin o'qilsa, rus alifbosidagi tanish va chalg'ituvchi harflar bilan avval tanishib chiqing.

Rus tilida yumshoq belgi: ь ning uch vazifasi

Gramota lug'atidagi fonetik izohga ko'ra, yumshoq undoshni aytganda tilning o'rta qismi tanglay tomon ko'tariladi. Bu boshqa bir unli qo'shilgani emas, undoshning o'zi boshqacha aytilgani. Shuning uchun мать (ona) so'zini «mati», соль (tuz) so'zini «soli» deb o'qimang. Ikkalasi ham bir bo'g'inli so'z.

Ovozni pasaytirish ham yumshoq talaffuz degani emas.

Quloq bilan farqlash uchun bitta juftlik oling: брат (aka yoki uka) va брать (olmoq). Ikkalasida ham bir xil unli bor, farq oxirgi undoshda. Ruscha yaxshi gapiradigan tanishingizdan shu ikki so'zni navbatini almashtirib aytishini so'rang. Siz eshitganingizni tarjima qiling: «aka»mi yoki «olmoq»mi? Shu tariqa yozuvni ko'rib topish bilan tovushni eshitib ajratishni alohida tekshirasiz.

Keyin o'zingiz ayting, suhbatdoshingiz qaysi so'zni eshitganini aytsin. U javobni topolmasa, darhol yana o'nta so'z olish shart emas. Bitta juftlikni sekin aytib, oxirida ortiqcha unli paydo bo'lmayotganini tekshiring; aniq farq chiqmaguncha namuna so'rang.

Yozma tushuntirish siz chiqargan tovushni tekshirib bera olmaydi.

Javobni oldindan bilish ham eshitish sinovini yengillashtiradi. Shuning uchun tanishingiz har safar bir xil navbatda o'qimasin. Siz esa qaysi so'z aytilishini taxmin qilish o'rniga oxirgi undoshga quloq tuting. O'zingiz aytgan so'zni telefoningizga yozib tinglash foydali taqqoslash bo'lishi mumkin, ammo namuna bilan farqni eshitmasangiz, suhbatdoshingizdan aynan qayerini o'zgartirishni ko'rsatishini so'rang.

ь faqat so'z oxirida kelmaydi. Письмо́ (xat) va ма́льчик (o'g'il bola) so'zlarida ham undan oldingi undosh yumshoq. Biroq «yumshoq undosh eshitsam, doim ь yozaman» degan qoida yo'q: undoshning yumshoqligi keyingi unli harf orqali ham ko'rsatiladi. Masalan, день (kun) so'zida boshidagi д yumshoq bo'lsa-da, undan keyin е yozilgan; oxirgi н uchun esa ь kerak.

Masalan, то́чка (nuqta) va но́чный (tungi) so'zlarida ч yumshoq, ammo undan keyin ь yozilmaydi. «Yumshoq eshitildi» degan xulosaning o'zi imlo uchun yetmasligini shu ikkita so'z ko'rsatadi. Bunday birikmalarni tekshirish uchun yumshoqlik belgisining yozilish qoidasi bor; hozircha har bir yangi so'zni belgisini qo'shib yoki olib tashlab emas, lug'atdagi shaklida yozing.

Семья́ (oila) so'zida ь ni faqat «м ni yumshat» deb tushunish yetmaydi. Bu yerda я oldidan qisqa й tovushi ham eshitiladi, o'zbekcha «y»ga yaqin. Ajratuvchi belgi (раздели́тельный знак) keyingi unli harfni oldingi undoshga oddiy birikib ketishdan ajratadi. So'z orasida uzoq to'xtash yoki yangi bo'g'in hosil qilish kerak emas.

Farqni полёт (parvoz) va польёт (suv quyadi yoki sug'oradi) juftligida eshitish mumkin. Birinchisida л dan keyin unli keladi; ikkinchisida yumshoq л bilan unli orasida й bor. Ma'no ham boshqa. «U gulga suv quyadi» demoqchi bo'lsangiz, «Он польёт цвето́к» deb aytasiz; o'rtadagi й yo'qolsa, so'zning kerakli talaffuzi ham yo'qoladi.

Ajratuvchi ь odatda е, ё, ю, я, и harflari oldida uchraydi: пье́са (sahna asari), бельё (ichki kiyim yoki choyshablar), вью́га (qor bo'roni), друзья́ (do'stlar), воробьи́ (chumchuqlar). O'zlashma so'zlarda о oldida ham keladi, masalan бульо́н (bulyon). Bularni alohida so'z sifatida eslab qoling; har bir unli oldiga belgi qo'yib chiqish mumkin emas.

«Е, ё, ю, я doim ikki tovush beradi» deb yodlash ham chalg'itadi. Qayerda turgani muhim: masalan, полёт (parvoz) ichida ё oldingi л ning yumshoqligini ham bildiradi, alohida й esa yo'q. Польёт (sug'oradi) ichida ajratuvchi ь bor va й eshitiladi. Belgini tashlab yubormaslik aynan shu farqni saqlaydi.

Мышь (sichqon) oxiridagi ш qattiq aytiladi. Ночь (tun) so'zidagi ч esa o'zi yumshoq. Akademik imlo qoidalariga ko'ra, bu ikki so'zdagi ь talaffuzni o'zgartirmaydi, grammatik shaklni yozuvda bildiradi: ikkalasi ham ayol jinsidagi otlarning ma'lum guruhiga kiradi. Demak, belgini eshitishga urinish bu yerda yordam bermaydi.

Bundan «ь bilan tugagan hamma ot ayol jinsida» degan xulosa chiqarmang: день (kun) erkak jinsida, дверь (eshik) ayol jinsida. Jinsni aniqlashning boshqa belgilari ь bilan tugaydigan otlar haqidagi tushuntirishda bor. Hozirgi vazifa jins qoidalarini qayta yodlash emas, ь har safar bir xil ish bajarmasligini ko'rish.

Fe'lda ham shunday holat bor: чита́ешь (o'qiyapsan) so'zida oxirgi ш qattiq qoladi, ь esa yoziladi. Bu ikkinchi shaxs birlik shaklining imlosi. «Qattiq eshitildi, demak ъ kerak» deb almashtirsangiz, xato chiqadi. Harfni yozish uchun ba'zan so'zning gapdagi vazifasini bilish kerak.

Qattiq belgi: prefiks bilan o'zak orasidagi ъ

Qattiq belgi (твёрдый знак) ni «ь ning teskarisi» deb o'rganmang. Uning asosiy vazifasi keyingi е, ё, ю yoki я oldidan й eshitilishini ko'rsatish. Bu ma'noda u ajratuvchi ь ga o'xshaydi. Lekin qaysi biri yozilishini faqat quloq bilan hal qilib bo'lmaydi.

Eng kerakli imlo qoidasi shunday: undosh bilan tugagan old qo'shimchadan keyin o'zak е, ё, ю, я bilan boshlansa, ъ yoziladi. Old qo'shimcha rus tilida приставка deyiladi; uni prefiks deb ham atashadi. Подъе́зд (uy kirish yo'lagi) so'zida под- old qo'shimchasi д bilan tugaydi, undan keyingi qism е bilan boshlanadi. Съесть (yeb tugatmoq) so'zida esa с- va е orasida ъ turadi.

Shu sababli сел (o'tirdi) va съел (yeb qo'ydi) boshqa-boshqa so'z. Ikkalasini ham «sel» deb o'qib ketmang: ikkinchisida с bilan unli orasidagi й ni eshittirish kerak. Yana bir amaliy misol: «Где подъе́зд?» (Uyga kirish yo'lagi qayerda?). Manzil yozishganda yoki kuryer bilan gaplashganda shu so'z kerak bo'ladi.

Uch shartni birga tekshiring: old qo'shimcha bormi, u undoshga tugaganmi, keyingi qism kerakli to'rtta unlidan biri bilan boshlanganmi? Masalan, по́езд (poyezd) so'zidagi по- unliga tugaydi, shuning uchun ъ yo'q. Xuddi shunday, пода́ть (bermoq, uzatmoq) so'zida под- undoshga tugagan bo'lsa ham, undan keyin а keladi va ъ yozilmaydi.

Bu boshlang'ich qoida barcha o'zlashma va qo'shma so'zlarni qamramaydi. Объе́кт (obyekt) kabi so'zlarda yozilishni lug'atdan tekshirish ma'qul; akademik imlo qoidasida kengroq holatlar ham berilgan.

Qaysi so'zga ь, qaysisiga ъ kerak?

Pastdagi javoblarga qaramay, quyidagi sakkizta so'zni to'ldiring: ден_ (kun), сем_я́ (oila), под_е́зд (uy kirish yo'lagi), мыш_ (sichqon), по́_езд (poyezd), брат_ (aka yoki uka), брат_ (olmoq), с_ел (yeb qo'ydi). Kerak bo'lmagan joyni bo'sh qoldiring. Har biri uchun sababini ham ayting. Oxirgi harfga qarab taxmin qilishdan ko'ra, ma'nosi va vazifasini tekshirish kerak.

Javoblar: день va брать so'zlarida oxirgi undoshning yumshoqligi ko'rsatilgan. Семья́ ichida ь ajratadi. Подъе́зд va съел ichida undoshga tugagan prefiksdan keyin ъ yoziladi. Мышь ichidagi ь grammatik shakl uchun kerak. Поезд va брат so'zlariga esa hech qanday belgi qo'shilmaydi.

Bir xil ko'ringan ikkita брат_ topshirig'iga bir xil javob yozgan bo'lsangiz, tarjimani qayta o'qing. «Aka» bilan «olmoq» farqi shu belgida ko'rinadi va talaffuzda ham saqlanadi. Съел so'zini to'g'ri yozib, lekin сел kabi aytgan bo'lsangiz, yozish qismini bajardingiz, endi eshitish va aytishni mashq qiling.

Bu mavzu Prep.uz kursining 7.1-darsida alohida berilgan, 7.2-dars esa takrorlashga ajratilgan. Jonli darsdagi ishni rejalashtirish uchun bepul konsultatsiyada qaysi so'z juftligini aytishda qiynalayotganingizni tushuntirishingiz mumkin.

Hozir ruscha xabarlarni o'qishni boshlayotgan bo'lsangiz, avval дверь (eshik), семья́ (oila) va подъе́зд (kirish yo'lagi) so'zlarini oling. Uchalasini bir gapda yodlash shart emas: har biridagi belgi nima uchun turganini ayting, keyin so'zni ovoz chiqarib o'qing. Дверь uchun yangi unli qo'shmang; семья́ va подъе́зд ichida esa qisqa й ni yo'qotmang.